ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਹ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਜੰਗਲ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗੋਂ ਘੂਪਲਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀਆਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਖੁਦ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, ਪੈਰ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਗਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਗਰਮੀ ਮਿਟਣ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਨਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮਕਰਾਂ ਨਾਲ।" ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਰਾਜ਼, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਹਲਚਲ ਵਾਲੇ, ਪਵਨ ਵਾਂਗ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਲੋਕ ਚਮਕਦਾਰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉਡਦੀ ਧੂੜ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਵੇਖੋ, ਘੋੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਰਥਾਂ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਰਥਚਾਲਕ, ਜੰਗਲ 'ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ," ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਭੈਬੀਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੋਰ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਢੁਕਾਈ 'ਚ ਘੁਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ। ਜੰਗਲ 'ਚ ਕਈ ਹਿਰਣ, ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ। "ਸਰਵਣੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ ਕਿ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਲੱਭ ਸਕਣ," ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੈਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਘੁਸ ਗਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਧੂੰਆਂ ਦੇ ਥੰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, "ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਹਨ।" "ਜੇ ਦੋ ਬਾਜ਼-ਵਾਂਗ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਲੋਕ ਤਪਸਵੀ ਹੋਣਗੇ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਚਨ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਏ, ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ—ਸ਼ਤ੍ਰੁਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ—ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੋ, ਕੋਈ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਪੂਜਯ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਸਭ ਪਾਸੇ ਫੌਜ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਧੂੰਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਗੜੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜ, ਜੋ ਧੂੰਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੇੜੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ, ਰਾਮ—ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਵਾਦੀ 'ਚ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ, ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਵੇ। "ਹੇ ਸੁਭਾਵਨਤੀ, ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਹਣੀ ਪਹਾੜੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ," ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਚੋਟੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੁਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ।" ਕਈ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹੂ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੁੱਪ ਜਾਂ ਕੇਤਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ—ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਬਾਘ, ਰੀਛ, ਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਹਾਨੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਸ ਨੂੰ ਰੌਣਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈੰਗੋ, ਜੰਬੂ, ਅਸਨਾ, ਲੋਧਰਾ, ਪ੍ਰਿਆਲਾ, ਜੈਕਫਰੂਟ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵਯਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਬਿਲਵਾ, ਟਿੰਡੂਕ, ਤੇ ਬਾਂਬੂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਇਸ 'ਤੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ਮਰੀ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਵਰੁਣਾ, ਮਧੂਕਾ, ਤਿਲਕ, ਬਦਰੀ, ਆਮਲਕਾ, ਨੀਪਾ, ਵੈਤਰਾ, ਧਨਵਨਾ, ਤੇ ਬੀਜਕਾ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਮਨੋਹਰ ਛਾਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦਿਖਾਏ, ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਮਯ ਨਾਲ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ 'ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਹਨ—ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡ ਜਗ੍ਹਾ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਝਰਨੇ, ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਰਸ ਵਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਹਵਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਘਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕੋਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਕੌਣ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ? "ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਸਰਦੀਆਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ," ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਇਸ ਸੁਹਣੀ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵੈਦੇਹੀ।" "ਇਸ ਵਨਵਾਸ ਦੁਆਰਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।" "ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?" "ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਮੰਨੀ: ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਦੇਸ਼ ਲਈ ਮਰਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਨਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿੱਚ।