ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਰਥ ਤੇ ਹੋਰ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਥਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਹੀ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜੀ, ਇਹ ਹੈ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਘੂੜਾ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਝਾੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਤਾਪ ਘਟਣ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।” ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਿੰਨਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮਕਰ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਵਨ ਵਾਂਗ ਹਲਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਲੋਕ ਚਮਕਦਾਰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਨ-ਸਨਾਟਾ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਭੀੜ ਭਰਿਆ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਵੇਖੋ, ਇਹ ਰਥ, ਜੋ ਕਾਬਲ ਚਲਾਕ ਸਾਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਮੋਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੋਹਣੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਕਰਨ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੋ ਬਬਰ-ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਪੁਰਸ਼, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਲੱਭ ਸਕੀਏ।” ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਸਿਪਾਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉੱਠਦੀ ਹੋਈ ਧੂੰਆਂ ਵੇਖੀ। ਧੂੰਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਇਥੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਉਹ ਦੋ ਬਬਰ-ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਤਪਸਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸਨ, ਭਾਰਤ—ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੋ, ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੇ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਨੀਯ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਧੂੰਏਂ ਵੱਲ ਗੜੀ ਰੱਖੀ। ਫੌਜ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੀ ਗਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਖਿੜ ਗਈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਰਾਮ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਸৰ্গ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਵਿਚ, ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵਿਖਾਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ ਮਧੁਰ, ਰਾਜ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਣ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਹਣਾ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਖੋ, ਹੇ ਮਧੁਰ, ਇਹ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ੇ ਖੂਨ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੁੱਪ ਜਾਂ ਕੇਤਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਹਿਰਣਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਬੱਬਰਾਂ, ਰੀਛਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਸਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਆਮ, ਜੰਬੂ, ਅਸਨ, ਲੋਧਰ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਕਠਲ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵਯਤਿਨੀਸ਼, ਬਿਲਵ, ਟਿੰਡੂਕ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਸਮਰ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਵਰੁਣ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਬੇਰੀ, ਆਂਵਲਾ, ਨੀਪ, ਵੇਤ੍ਰ, ਧਨਵਨ ਅਤੇ ਬੀਜਕ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਹਣੀ ਛਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਖਿੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਵੇਖੋ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਆਦਰਜੋਗ ਕਿੰਨਰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਧੁਰ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਹਨ—ਇਹ ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। ਝਰਨਿਆਂ, ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮਸਤਕ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲਾ ਰਸ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਪਤਝੜਾਂ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।