ਵੱਡੇ ਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਹਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਜਦਕਿ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲ ਪਏ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ। ਭਰਤ, ਆਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸਵਾਰੀ 'ਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਉੱਗਦੀ ਭੋਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਉੱਠਦਾ ਬੱਦਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵਾਫਰ ਸਨ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭਰਤ ਦੀ ਉਹ ਸੈਨਾ, ਜੋ ਖੁਸ਼ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਉਹ ਹਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਓਥੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ ਭੱਜ ਪਏ। ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਕੋਲ, ਭਾਲੂ, ਚਿਤਕਬਰਿਆਂ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਨੀਲਗਾਈਆਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਵਾਹਨ ਥਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਆ ਗਏ ਹਾਂ ਜਿਥੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ।" "ਇਹ ਰਹਿ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ, ਤੇ ਦੂਰੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੀ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਹਨੇਰਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਂਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਝਾੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਵਰਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਗਰਮੀ ਘਟਦੀ ਹੈ।" "ਵੇਖ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਨਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮਕਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਨੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਲੋਕ ਚਮਕਦਾਰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਜੰਗਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਨ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਵੇਖ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਇਹ ਰਥ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸਾਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁੰਦਰ ਮੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਠਾਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਈ ਹਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੁੰਦਰ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਸਰਵੋਤਮ ਸੈਨਾ ਜਾਏ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਿਲ ਸਕਣ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਯੋਧੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਤੇ ਉਥੇ ਉੱਠ ਰਹੀ ਧੂੰਆਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਧੂੰਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਉਥੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਇਥੇ ਹਨ।" "ਜੇ ਉਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇਥੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਥੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹੋ; ਕੋਈ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਨੀਯ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਭਰਤ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਧੂੰਏ ਵੱਲ ਟਿਕਾ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੈਨਾ, ਜੋ ਭਰਤ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੀ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਅੱਗੇ ਉਠਦੇ ਧੂੰਏ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਜਾਗ ਪਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸੰਗੀਨੀ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਿਖਾਈ। "ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ ਮਧੁਰ, ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਹੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਹਾਵਣਾ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਿੰਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਹਨ।" "ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹੂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।