ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਕਿਹਾ, “ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਣੋ—ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ, ਅਕਲ ਤੋਂ ਕੱਚੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਕਾਂਕਸ਼ਾ ਸੱਤਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਦਰੋਂ ਨੀਚ ਹੈ।” ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੰਦਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਆਈ ਇਸ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ—ਜੋ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸੀ—ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਆਂ ਕਰਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਰੁਕ ਗਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, “ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ। ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਆਖਿਰ ਚੰਗਾ ਨਤੀਜਾ ਲਿਆਏਗਾ। ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤਿਆਰੀ ਕਰੀ ਜਾਵੇ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਰਥ ਜੁਤਾਏ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਹਾਥਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲ ਪਿਆ। ਕਈ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਵਾਹਨ ਨਿਕਲ ਪਏ, ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੁਰੇ। ਫਿਰ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਭੋਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧੀ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਠਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਹ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾਰੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਯੋਧੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨੇ ਹਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਰਾਮਾਏਣ ਦੇ ਬਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਭੱਜ ਪਏ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਭਾਲੂ, ਚਿੱਤਲ ਅਤੇ ਨੀਲਗਾਂਏ ਵੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇੰਝ ਢੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਵਾਹਨ ਥੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਹਦਾ ਵਰਣਨ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਹਨ।” “ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੌਂਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਗਿਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਗਰਮੀ ਮੁੱਕਣ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” “ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਨਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਕਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ, ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਪਵਨ ਦੁਆਰਾ ਖਿਲਰੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਗੰਧੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਈ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਲੋਕ ਚਮਕਦਾਰ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਇਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਾਲਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।” “ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਵੇਖੋ, ਇਹ ਰਥ, ਜੋ ਕਾਬਲ ਯੋਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੰਕਾਰੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਸੁੰਦਰ ਮੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਓਟ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਇਹ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੋਹਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਹੋਵੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਰਣ, ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।” “ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਓ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਪੁਰਸ਼, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਲੱਭ ਸਕਣ।” ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਯੋਧੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉੱਠਦਾ ਧੂੰਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਧੂੰਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਥੇ ਹਨ।” “ਜੇਕਰ ਉਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਯੋਧੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਕਦਾਚਿਤ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ ਹੋਣਗੇ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ—ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਦਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ।