ਕੌਸਲਿਆ, ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਤੇ ਲਜਜਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਝਿਜਕਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਖੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਇਉਂ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਹਿਲਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।” “ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਫੜੀ ਹੋਈ ਜੋ ਉਦਾਸ ਮਹਿਲਾ ਖੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ ਕਰਣਿਕਾਰ ਡਾਲੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਵੀਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ।” “ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਣੋ—ਕ੍ਰੋਧੀ, ਮੂਰਖ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ, ਸੱਤਾ ਦੀ ਲਾਲਚੀ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਗੀ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨੀਚ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਆਏ ਇਸ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।” ਭਾਰਤ ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਤਲਬੀ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਚੰਗਾ ਫਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।” ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਦਾਂ, ਗਰਜਦੀਆਂ ਬਾਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚਲ ਪਏ। ਵੱਡੇ ਛੋਟੇ ਵਾਹਨ ਤੁਰ ਪਏ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸੀ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੀਆਂ। ਭਾਰਤ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ, ਜੋ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਸਵੇਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਫੌਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਬੱਦਲ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਹ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾਰੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਯੋਧੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਿਰਨਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ, ਓਥੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਫੌਜ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਭੱਜ ਪਏ। ਭਾਲੂ, ਚਿੱਤਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ, ਗੂੰਜਦੀ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਫੌਜ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਢੱਕ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਸਦੇ ਵਾਹਨ ਥੱਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਵਸੀਠ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ ਜੋ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਰੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।” “ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਆਪੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਹੁਣ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਗਿਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਗਰਮੀ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਖ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਨਨਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮਕਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ।” “ਇਹ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਪਤਝੜ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਲੋਕ ਚਮਕਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਨ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਭੀੜ ਵਾਲਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਥਾ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ, ਹਰ ਪਲ ਉਮੀਦ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।