ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਯੋਗ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕਉਸਲਿਆ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਕੰਪਦੀ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਰਥੀ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਕੈਕਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਪੂਰਨ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਲਾਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਮুনি ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਕੈਕਈ ਭੀ ਭਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਤ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੁਨਿਵਰ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ, ਦੁਖ-ਦਰਦ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਉਸਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਜੇਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਕ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਫੜੀ ਹੋਈ ਜੋ ਦੁਖੀ ਮਹਿਲਾ ਖੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ ਕਰਣਿਕਾਰ ਡਾਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਣੀ ਸੁਮੀਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਸੱਚੇ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਲਈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਗਏ। ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਪਾ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਮੰਨੋ—ਕ੍ਰੋਧੀ, ਅਕਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੰਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ, ਰਾਜ-ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੀ, ਜਿਹੜੀ ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਗੀ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨੀਚ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਦੁਰਾਸਤ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਆਈ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਦੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਵਿਚ ਅਗੇਆਨ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਭਰਤ, ਤੂੰ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ।” ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ। ਤਦ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥ ਜੋੜੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਹਾਥਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਵਲੀ ਅਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਾਥੀ, ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਪਏ। ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਹਨ ਤੁਰ ਪਏ, ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨੀਕ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਿਆਦਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਏ। ਫਿਰ, ਕਉਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਭਰਤ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਨ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪਲਕੀ ’ਚ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧੀ, ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਉਠਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਜਨੀਕ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੀ, ਤਾਂ ਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਡਰ ਗਏ, ਪਰ ਸੈਨਾ ਉਥੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਾਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਭੱਜ ਪਏ। ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਕੰਢੇ, ਕਈ ਰੱਖਾਂ, ਚਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਲਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜਦੀ ਮਹਾਨ ਚਤੁਰੰਗੀਣੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਭਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਰੋ ਜੰਗਲ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਖੁਦ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਪੈਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਝਾੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਮੁੱਕਣ ’ਤੇ ਬੱਦਲ ਪਾਣੀ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਵੇਖ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਿੰਨਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮਕਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ, ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋਏ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਈ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਲੋਕ ਚਮਕਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।