ਭਰਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਰਥੀ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਾਨ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਕਾਰਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਉਹ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਠਹਿਰਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਹੂਲਤ ਪਾਈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੱਖ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ, ਪੂਰੀ ਆਰਾਮ ਮਿਲੀ।" ਭਰਤ ਨੇ ਭਗਵਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੁਨਿਵਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੋ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਦੂਰ ਹੈ?" ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ਼, ਜੋ ਅਤੁਟ ਤਪ ਅਤੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇੱਥੋਂ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਇਕ ਅਜਨਬੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਣ ਹਨ।" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਉਸਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹਨ। ਉਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ, ਪੁੱਤਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕुटੀਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ-ਪਤੀ, ਆਪਣੀ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾ; ਤੂੰ ਉਥੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੇਂਗਾ।" ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਯੋਗ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ਼ ਜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਕੰਪਦੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਸਮੇਤ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥੀਂ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਪੂਰਨ ਮਨੋਰਥ ਕਰਕੇ ਸਭ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਲਜਜਤ ਅਤੇ ਹੀਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ, ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਭਰਤ ਕੋਲ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਣੇਰੇ ਦੁੱਖ ਹਨ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਾਂ 'ਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ।" ਭਰਦਵਾਜ਼ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਤ, ਜੋ ਬੋਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਇਹ ਜੋ ਦੁਖੀ, ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਮਹਿਲਾ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।" "ਇਹ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਚਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।" "ਇਸਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਫੜੀ ਹੋਈ ਜੋ ਦੁਖੀ ਮਹਿਲਾ ਖੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਕਰਨਿਕਾਰ ਡਾਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।" "ਇਹ ਰਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਵੀਰ ਹਨ।" "ਇਸ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਗਏ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ, ਪੁੱਤਰ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ।" "ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਣੋ—ਕ੍ਰੋਧੀ, ਅਸਮਝ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਭਲੇ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨੀਚ ਹੈ।" "ਇਹ ਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਸ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਦ ਭਰਦਵਾਜ਼, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਭਰਤ, ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਚੰਗਾ ਫਲ ਲਿਆਵੇਗਾ।" "ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ।" ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ਼ ਜੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਚੰਗੇ ਸਾਜ-ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਲੋਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਅਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਾਥੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ, ਗੂੰਜਦਿਆਂ ਚਲੇ। ਵੱਡੀ ਤੇ ਛੋਟੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ, ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਵੀ ਚਲ ਪਈ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਨ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਢੱਕੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ 'ਚ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਚਾਨਣ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਉਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੱਧਦੀ, ਉੱਗਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਲੰਘ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭਰਤ ਦੀ ਉਹ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਯੋਧੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦੀ, ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ, ਉਥੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਪੂਜਨੀਯ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਭੱਜ ਪਏ। ਰੀਛ, ਚਿਤਲ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਕੰਢੇ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਚੌਕਸ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਵਣ ਦੇ ਬੱਦਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।