ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਉੱਚੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਸਨ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ, ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਆਰਾਮਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭੋਜਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ—even ਸਾਡੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ, ਪੂਰੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।” ਭਰਤ ਨੇ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਅਸੀਸ ਦਿਓ। ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚਾ ਤੇ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਦੂਰ ਹੈ?” ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਪੁੱਛ ਗਈ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਬੇਟਾ, ਇੱਥੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਤੇ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਸੁਹਣੇ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।” ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਹਾਥੀ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾ; ਤੂੰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਵੇਖੇਗਾ।” ਜਦ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਸੀ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰਥਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੌਸਲਿਆ, ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਫਲ ਇਰਾਦਿਆਂ ਕਰਕੇ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਲਾਜ਼ ਵਿਚ ਸੀ, ਲਜਜਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਭਰਤ, ਜੋ ਬੜੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਜੋ ਦੁਖੀ, ਪੀੜਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਹਿਲਾ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ। ਇਹ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਰਾਮ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।” “ਇਸਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਫੜੀ ਹੋਈ ਜੋ ਇਹ ਦੁਖੀ ਮਹਿਲਾ ਖੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਵੀਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀਰਤਾ ਵਿਖਾ ਗਏ, ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਕਰਕੇ, ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ।” “ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਣੋ—ਕ੍ਰੋਧੀ, ਮੂਰਖ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਧਮ, ਜਦ ਕਿ ਬਾਹਰੋਂ ਉੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਂ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਆਏ ਇਸ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ—ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੁਝਾਵ ਦਿੱਤਾ, “ਭਰਤ, ਤੂੰ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ। ਰਾਮ ਦਾ ਵਨਵਾਸ ਅਖੀਰਕਾਰ ਚੰਗੇ ਫਲ ਲਿਆਏਗਾ। ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਸਭ ਲਈ ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ।” ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਜੋੜੇ ਗਏ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਹਾਥਣਾਂ ਨੇ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਵਾਹਨ ਚੱਲ ਪਏ, ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਪੈਦਲ ਸੈਨੀਕ ਵੀ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚੱਲੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਰਾਜਸੀ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਭਰਤ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਾਨਣ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਉਗਦੇ ਸਵੇਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਫੌਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੱਡੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ, ਜਿਥੇ ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਨਯੋਗ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਯੋਧੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ, ਉਹ ਹਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਗਈ, ਤੇ ਉਥੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਭੱਜ ਪਏ। ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਰਿੱਛ, ਚਿਤਕਬਰੇ ਹਿਰਣ ਤੇ ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਤ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਚਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਿਰੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।