ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਵਿਰਲਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਮ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਪੋਖ, ਗਾੜ੍ਹੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੀਰ ਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਦੇ ਢੇਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਔਸ਼ਧੀ ਪੇਸਟ, ਪਾਊਡਰ, ਕਾਢੇ ਅਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੈਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਉਥੇ ਚਿੱਟੇ, ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟੰਕਣੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਚੰਦਨ ਪੇਸਟ ਵੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਫ਼ਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਇਨਕਾਂ, ਕਪੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੋੜੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਚਪਲਾਂ ਵੀ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ ਡੱਬੇ, ਕਾਂਗੀਆਂ, ਬੁਰਸ਼, ਹਥਿਆਰ, ਧਨੁਸ਼, ਵਿਲੱਖਣ ਬਕਤਰ, ਅਤੇ ਸੋਫੇ ਤੇ ਬਿਸਤਰ ਵੀ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਊਠਾਂ, ਬਲਦਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਝੀਲਾਂ, ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਪੋਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚੰਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕਵਲ ਤੇ ਜਲ-ਕੁੰਭੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਪੋਖ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ। ਉਥੇ ਨੀਲੇ ਪਤ्थਰ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਨਰਮ ਜੌ ਦੀਆਂ ਢੇਰਾਂ ਵੀ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸਤਕਾਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨੰਦਨ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਂਗ, ਹਾਸ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੰਘੀ। ਫਿਰ, ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਸੁੰਦਰ ਸਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ, ਦੇਵਤਾਈ ਅਲੋਏ ਤੇ ਚੰਦਨ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਆਦਮੀ, ਅਤੇ ਪਸਰੀ ਹੋਈਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰੁਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆਇਆ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ਼, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੰਘਾਈ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਠੀਕ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਤ, ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਤਕਾਰ ਪੂਰਾ ਲੱਗਾ?" ਭਰਤ ਨੇ, ਗਹਿਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ, ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਹਾਂ।" "ਸਾਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਇਤਨੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨੌਕਰ ਵੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ, ਬਹੁਤ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਦੋਸਤਾਨਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਓ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਰਸਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਦੂਰ ਹੈ।" ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ਼, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇੱਕ ਦੋ-ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਵਿਰਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ, ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ ਹਨ।" "ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।" "ਉਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ, ਪਿਆਰੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵਸਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਫੌਜ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਤੇ ਰਥ ਹਨ—ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ, ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਓ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੋਗੇ।" ਜਦੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਰਥਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਕੰਪਦੀਆਂ, ਦੁਬਲੀਆਂ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ। ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹੀ ਤੇ ਸਭ ਵਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਲਜਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਭਰਦਵਾਜ਼, ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਪੱਕਾ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਵਾਕ-ਚਤੁਰ ਭਰਤ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਦੁਖੀ, ਦੁਖ-ਗ੍ਰਸਤ ਤੇ ਦੁਬਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ।" "ਇਹ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।" "ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਇਹ ਦੁਖੀ ਮਹਿਲਾ ਖੜੀ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਡਾਲੀ ਵਾਂਗ।" "ਇਹ ਰਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਸੱਚੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ।" "ਇਸ ਦੇ ਲਈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ; ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਾਣੋ—ਕ੍ਰੋਧੀ, ਅਵਿਵੇਕ, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ, ਸੱਤਾ ਦੀ ਲਾਲਚੀ, ਉੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੋਈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨੀਚ।" "ਇਹ ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਇਸ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।