ਭਾਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਸ਼ਰਤਾਬ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਤਲਾਬ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਤਾਜ਼ੇ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਮੋਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਖਾਣੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਟੋਰੇ, ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਘੜੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਾਜ਼ੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਕਪਿਥਾ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਟਕੇ, ਘੜੇ ਅਤੇ ਪਿਆਲੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਮਿੱਠੇ ਆੰਬਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਤਲਾਬ, ਗਾੜ੍ਹੇ, ਚਿੱਟੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਤਲਾਬ, ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੀਰ ਤੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਸਨ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਔਖਧੀ ਲੱਗੂ ਲੇਪ, ਚੂਰਨ, ਕਾੜੇ ਅਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਰਤਨ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ। ਉਥੇ ਚਿੱਟੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਦੰਦ ਮੰਜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਲੇਪ ਵੀ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਚਮਕਦਾਰ ਆਇਨੇ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਸੈਂਡਲਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਗਾਰ ਪੇਟੀਆਂ, ਕੰਗ੍ਹੇ, ਬੁਰਸ਼, ਹਥਿਆਰ, ਧਨੁਸ਼, ਸੁੰਦਰ ਕਵਚ, ਅਤੇ ਵਿਛੋਣੇ ਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਊਠਾਂ, ਬਲਦਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ ਤੇ ਕੁੰਵਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਵੀ ਸਨ। ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ, ਸੁਖਦਾਈ ਤਲਾਬ, ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਪਾਖਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਨਰਮ ਜੌਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਲੋਕ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਇਸ ਅਸਧਾਰਣ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਵਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਰਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਨੰਦਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੰਘ ਗਈ। ਫਿਰ, ਭਾਰਦਵਾਜ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਆਈਆਂ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ, ਅਲੌਕਿਕ ਅਗਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤੇ ਹੋਏ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਪੁਰਸ਼ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਭਾਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਦਵਾਜ਼, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਰਹੇ? ਦੱਸੋ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਾਰਤ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਵਾਜ਼ੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸੰਦ ਆਈ?" ਭਾਰਤ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਸੀ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ لشਕਰ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਬੜੀ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।" "ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਠਹਿਰਣ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਮਿਲੀ। ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹੇ।" "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਹਾਰੋ।" "ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਰਸਤਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੈ?" ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਾਰਦਵਾਜ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਟ ਉਰਜਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ, "ਇੱਥੋਂ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਸੁਹਾਵਣੇ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹਨ।" "ਉਸਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਉਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥ ਹਨ—ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਰਸਤੇ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾ; ਤਦ ਤੂੰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੇਂਗਾ।" ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਸੀ ਔਰਤਾਂ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਰਥਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੰਬਦੀਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ। ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧੂਰੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਤ ਸੀ, ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਭਾਰਦਵਾਜ਼ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ।" ਭਾਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਵਚਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਇਹ ਜੋ ਦੁਖੀ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਔਰਤ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ।" "ਇਹ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਕ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।" "ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਫੜੀ ਹੋਈ ਇਹ ਦੁਖੀ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਵਰਗੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਰਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਸੱਚੇ ਵੀਰ।" "ਇਸ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਕਲੇ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਪਧਾਰ ਗਏ।