ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ, ਜਦੋਂ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸੈਨਿਕ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, “ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ, ਨਾ ਹੀ ਡੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਭਾਰਤ ਚੰਗਾ ਰਹੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਵੀ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥਾਂ ਦੇ ਸਵਾਰ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਯੋਧੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ, ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੀਕਦੇ, “ਇਹ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ!” ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਸੈਨਿਕ ਨੱਚਦੇ, ਹੱਸਦੇ, ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ ਵਿਅੰਜਨ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਫਿਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵੱਲ ਹੀ ਮੋੜ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ, ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਹਾਥੀ, ਊਠ, ਬਲਦ, ਘੋੜੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ – ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਉੱਥੇ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੱਪੜੇ ਗੰਦੇ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਜੋ ਭੁੱਖਾ, ਗੰਦਾ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਬਕਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਦੇ ਚੰਗੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੁਗੰਧਤ ਸੂਪਾਂ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਚਿੱਟੇ ਚਾਵਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਚਾਵਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਖੂਹਾਂ, ਕਾਮਧੇਨੂਆਂ, ਤੇ ਮਧੁ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰੁੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਤਲਾਵ, ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਕਾਏ ਮਾਸ ਦੇ ਢੇਰ, ਰਸਦਾਰ ਮੋਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਤਾਜ਼ੇ ਵਿਅੰਜਨ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਟੋਰੇ, ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹੰਡੀਆਂ, ਤੇ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਉੱਥੇ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਗਊਆਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਸੁਗੰਧਤ, ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਦਹੀਂ, ਤੇ ਕਪਿੱਠਾ ਫਲਾਂ ਦੀ ਦਹੀਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੰਡੀਆਂ, ਮਟਕੇ ਤੇ ਕਟੋਰੇ ਉੱਥੇ ਸਨ। ਮਿੱਠੇ ਆੰਬਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਤਲਾਵ, ਗਾੜ੍ਹੇ ਚਿੱਟੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਤਲਾਵ, ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੀਰ ਤੇ ਚੀਨੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਲਾਵ ਵੀ ਸਨ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਔਸ਼ਧੀ ਲੱਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੇਪਾਂ, ਚੂਰਨ, ਕਾਢੇ, ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਉੱਥੇ ਚਿੱਟੇ, ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ ਮੰਜਨ ਵਾਲੇ ਲੱਕੜ, ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਲੇਪ ਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੋਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਰਪਣ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਚਪਲਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ। ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ ਡੱਬੇ, ਕੰਗ੍ਹੇ, ਬਰਸ਼, ਹਥਿਆਰ, ਧਨੁਸ਼, ਸੋਹਣੇ ਬਕਤਰ, ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ। ਕੂਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਤੇ ਤਲਾਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਊਠਾਂ, ਬਲਦਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੋਫਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਲਾਵ ਵੀ ਸਨ। ਅਸਮਾਨ ਵਰਗਾ ਨੀਲਾ ਪਾਣੀ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਉੱਤਮ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਨਰਮ ਜੌ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਮਿਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਨੰਦਨ ਵਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਰਾਤ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਬੀਤੀ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਏ ਸਨ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਭੀ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਉਹ ਮਸਤ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਅਗਰ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ; ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਭਰਦਵਾਜ਼ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ, ਆਪਣੇ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, “ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਸਾਰਾ ਸਮੂਹ ਠੀਕ ਹੈ? ਦੱਸ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਾਰਤ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਿਹਮਾਨਦਾਰੀ ਪਸੰਦ ਆਈ?” ਭਾਰਤ ਨੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਸੀ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ, ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸੇਵਕ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਠਹਿਰਣ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜੀ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸਹੂਲਤ ਮਿਲੀ।” “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੈ?” ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ਼, ਜੋ ਅਤੁੱਟ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇੱਥੋਂ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਸਾਈ ਨਹੀਂ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਜੰਗਲ ਸੁਹਾਵਣੇ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੁੱਲਦਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਬਗੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਪਿਆਰੇ ਭਾਰਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਨਪੜੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।