ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਫੌਜ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੂਜਾਰੀ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਬਾੜੀ ਦੇਖੀ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਜੰਗਲ ਵਿਖੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਣਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਵਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਵਿਥਾ ਛੱਡੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ। ਇਹ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਭਾਰਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੇਰੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੁੱਛੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਫੌਜ, ਖਜਾਨਾ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਖੇਰੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਅੱਗ, ਰੁੱਖ, ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਖੇਰੀ ਪੁੱਛੀ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ, ਰਾਘਵ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਣਵਾਸ 'ਚ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨ ਖੁਯਾਤੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਜੋ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਵਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਰਾਜ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ?" ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ। "ਜੇਕਰ ਆਪ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਐਸਾ ਸੋਚਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲਾਓ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿਓ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਦੁਰ, ਰਾਮ, ਦੀ ਮਿਹਰ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਨਮਨ ਕਰਨ।" "ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾਓ; ਦੱਸੋ, ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦਿਤੇ। "ਇਹ ਆਚਰਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਸੁਭ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ; ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਤੇਰੀ ਖੁਯਾਤੀ ਹੋਰ ਵਧੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਰਬਤ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਉਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕਰ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਹਸ਼ਿਆਰ ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।" ਭਾਰਤ, ਜੋ ਸੁਭ ਆਕਰਤੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ," ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਆਪਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਪੈਰ ਧੋਣ, ਭੇਟ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ।" ਭਰਦਵਾਜ ਹੱਸ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਲਾਇਕ ਹੈਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।" "ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੂਰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ? ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ?" ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਫੌਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਤੁਹਾਡੇ ਡਰ ਕਰਕੇ।" "ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਲੋਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" "ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ, ਮਨੁੱਖ, ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਰੁੱਖ, ਪਾਣੀ, ਜ਼ਮੀਨ, ਕੂਟੀਆਂ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਅਕੇਲਾ ਆਇਆ।" ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਫੌਜ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ," ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਆਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਅੱਗ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਮਹਿਮਾਨ-ਨਵਾਜੀ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।