ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਰ ਵੇਲੇ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦਾ ਹਾਲ ਚੰਗਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਾਕੁਤ੍ਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਰਾਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੀ? ਤੁਹਾਡੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਹੈ?" ਗੁਹਾ ਦੇ ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੀ, ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਕਈਆਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਣ।" ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ! ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਹੈ।" ਗੁਹਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠੇ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕਦਾਰ, ਪਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਾਵ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਹਲਕੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੰਬਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਮੰਗਲ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਲਈ ਲਿਆਈ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਆਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਪਣੇ ਕੈਂਪਾਂ ਲਈ ਅੱਗਾਂ ਬਾਲਦੇ ਹੋਏ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਵਾਂ, ਮਲਾਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ। ਜਦ ਉਹ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਮਲਾਹ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਾਂਸਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਸਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਪੱਟਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਧਰਮੀ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਚੰਗੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੁਖੀਤਾ ਨਾਲ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੱਟੀਆਂ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਵਾਸੀਅਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਵਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਚਲਿਆ। ਭਾਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ। ਵਸੀਠਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪਾਣੀ, ਫਲ ਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਫੌਜ, ਖ਼ਜਾਨਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਵਸੀਠਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਹੋਮ-ਅੱਗ, ਰੁੱਖ, ਚੇਲੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਚੰਗੀ ਲੈਣੀ। ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ, ਜੋ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਨ੍ਯਾਯ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕੇਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਏ, ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੁੰਧ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਸਮਝੋ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਝਿੜਕੋ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮੰਗਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਣ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਮਿਹਰ ਕਰੋ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਪੂਜਨੀਕ, ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਫਿਰ ਵਸੀਠਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਇਆ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਇਹ ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਤੇਰੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ! ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਦਰਨਾ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਇਹ ਤੈਥੋਂ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪੁੱਛਿਆ।