ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਅਜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੱਥੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇਗਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ ਸਵੇਰੇ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉਠ! ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸੋ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ-ਵਰਗੇ ਭਾਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਹਾ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਕਾਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਸੁਖ-ਸਮੇਂ ਬਿਤਾਈ? ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਠੀਕ ਹਨ?" ਗੁਹਾ ਦੀ ਪਿਆਰ-ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਾ, ਰਾਤ ਸੁਖਦਾਈ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਨਾਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ।" ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ! ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਉਠੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਚੌਂਕ-ਚੌਂਕ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸਵਸਤਿਕ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਨਾਵ ਲਿਆਈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਹਲਕੇ ਕੰਬਲ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਸ਼ੁਭ ਡੋਲਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਵ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਪੂਜਾਰੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਜ-ਪਤਨੀਆਂ, ਰਥ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਪਿੱਛੇ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪਾਂ ਲਈ ਅੱਗਾਂ ਜਲਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਵਾਂ, ਨਾਵਿਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ, ਨਾਵਿਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੋਕ ਬਾਂਸਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹਾਥੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਰ ਲੰਘੇ ਅਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਕੁਝ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਬਨੀਆਂ ਰਾਫ਼ਟਾਂ 'ਤੇ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘੇ। ਉਹ ਧਰਮਕ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ 'ਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਵਧੀਆ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਕੁਟੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਣ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵੇਖੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਸੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਲਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਭਰਤ, ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਬਕਤਰ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲਿਆ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਲਾ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉਠਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਫਲ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸੁਧਰਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੁੱਛੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਚਲਣ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਫੌਜ, ਖਜਾਨਾ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਅੱਗਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਚੇਲਿਆਂ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੁੱਛੀ। ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਰਾਘਵ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ, ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ 'ਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਜੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਵੱਸਣ ਆਇਆ। ਕੀ ਤੂੰ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਭੋਗਣ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਸਵਾਲ 'ਤੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਰੋਣੀ ਅੱਖਾਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇਕਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ 'ਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲੱਭੋ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਡਾਂਟੋ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।