ਜਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਫੌਜ ਹੌਂਸਲੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ 'ਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਰਹਿ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਦਸ਼ਾ ਇੰਨੀ ਮਾੜੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਵੈਰੀ ਵੀ ਹੁਣ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੁੱਤੇਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਖਾਵੇਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਾਏਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਚਨ ਲਿਆ ਕਿ ਭਰਾ ਰਾਮ ਲਈ ਉਹ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੀ ਬਿਤਾਵੇਗਾ—ਇਹ ਉਸਦਾ ਸੱਚਾ ਵਾਅਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਇਜਨ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਨਗੇ। ਭਰਤ ਨੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਉਸਦੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਰਾਘਵ ਲਈ ਤਰਸੇਗਾ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ (ਭਰਤ) ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉੱਠ! ਤੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੁੱਤਾ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈ? ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ-ਵਰਗੇ ਭਰਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਹਾ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਤੇ ਰਾਤ ਚੰਗੀ ਬਿਤਾਈ? ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਹੈ?" ਗੁਹਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ-ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਭਰਤ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮੱਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਕਈਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਣ।" ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਸਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਉੱਠੋ, ਜਾਗੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹੋ! ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਣਾ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾਗ ਪਏ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਚਹੁੰ ਪਾਸੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ 'ਤੇ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ, ਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀਆਂ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ, ਪੀਲੇ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਮੰਗਲ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਸੋਹਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਲਿਆਈ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਸ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਪੂਜਾਰੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਥ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ—all ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕਦੇ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ, ਮੱਲਾਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ 'ਚ ਔਰਤਾਂ, ਕੁਝ 'ਚ ਘੋੜੇ, ਤੇ ਕੁਝ 'ਚ ਵੱਡਾ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਰਥ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਏ, ਮੱਲਾਹ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਾਂਸਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹਾਥੀ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ, ਮਹਾਵਤਾਂ ਵਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ 'ਚ, ਕੁਝ ਬੇੜੀਆਂ 'ਤੇ, ਕੁਝ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਧਰਮੀਕ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਫੌਜ ਦੀ ਹੌਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ, ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਥੇ ਸੁੰਦਰ ਕੁਟੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਾਲੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਵੇਖੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਨਵਾਂਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭਰਤ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਭਰਤ, ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕੁਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਪੈਦਲ ਗਿਆ। ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਭੇਟ ਲਈ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਹੂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਹੂਤੀਆਂ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਫਲ ਦਿੱਤੇ, ਫਿਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਮੰਗੀ ਪੁੱਛੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਫੌਜ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਲਈ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਭਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ, ਹੋਮ-ਅੱਗ, ਰੁੱਖ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਮੰਗੀ ਪੁੱਛੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੱਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਜਿਸਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਾਤਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।