ਇਹ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਇਹਨਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਘੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਵਿਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਣਸੁੱਲਝੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਸੁੰਞੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਾਜ ਮਹਲਾਂ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬੇਲਗਾਮ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਨਅਖਵਾਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਫੌਜ ਹੌਂਸਲੇ ਤੋਂ ਗਿਰੀ ਹੋਈ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੋਵਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਾਂਗਾ, ਇਹ ਵਚਨ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਵਾਲਾ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ (ਦਵਿਜ) ਲੋਕ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਨਗੇ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣਗਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਲੋਚ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉੱਠ! ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਲੰਮੇ ਪਿਆ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸੋ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੀ ਹੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਕਕੁਤਸਥ, ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਚੰਗੀ ਬਿਤਾਈ? ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਹੈ?" ਗੁਹਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਭਰਤ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਨ, ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਸੁਖਮਈ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਨਾਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਕਈਆਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਣ।" ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਉੱਠੋ, ਜਾਗੋ, ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ! ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਹੈ।" ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠੇ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਚਹੁੰ ਪਾਸੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ, ਪੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਸੁਵਾਸਤਿਕ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਨਾਵ ਲਿਆਈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫਿੱਕੇ ਕੰਬਲ ਪਏ ਸਨ, ਸ਼ੁਭ ਢੋਲ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਸ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਪੂਜਾਰੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਜ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਰਥ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਡੇਰਿਆਂ ਲਈ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈਆਂ। ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਵਿਕ ਆਪ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਨਾਵਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਨਾਵਿਕ ਤੇ ਉਹਦੇ ਸਾਥੀ ਬਾਂਸਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਾਥੀ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਮਾਹੂਤਾਂ ਵਲੋਂ ਹੰਕਾਰ ਕੇ, ਪਾਰ ਲੰਘਦੇ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਪੱਟਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਏ। ਉਹ ਧਰਮੀ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਹੜਾ ਲਾ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ, ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੂਜਾਰੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਝੋਨੇ, ਕੁਟੀਆਂ ਤੇ ਵਣਸਪਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭਰਤ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਵਚ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਪੈਦਲ ਚਲਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਭਰਦਵਾਜ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠੇ, ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਪਹਾਰ ਲਿਆਉਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਹਾਰ ਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਫਲ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਧਰਮੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।