ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਹਾਏ! ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜ ਘਰਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇਆ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਰਾਮ, ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਛੂਹਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਰਾਘਵ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਧੰਨ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਇਸ ਦੁਖੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ—ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਲੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ, ਅਣਸੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਨੀ-ਸੁੰਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਦਰਬਾਰ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਅਣਕਾਬੂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਰਾਜ-ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬੇ-ਨਿਗਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਫੌਜ ਨਿਰਾਸ਼, ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੁਤਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਾਮ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗਾ, ਇਹ ਵਚਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ, ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕਣਗੇ; ਪ੍ਰਭੂ ਕਰਪਾ ਕਰਨ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਰਾਘਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਵੇਰੇ ਰਾਘਵ ਜਾਗ ਪਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉੱਠ! ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।” ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਜਦੋ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਹਾ ਵੀ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਤੇ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੀ? ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਖੈਰ-ਅਫ਼ੀਅਤ ਹੈ?” ਗੁਹਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਰਾਜਨ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਮਾਨ-ਨਵਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬਿਤਾਈ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਵਾ ਦੇਣ।” ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ! ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਹੈ।” ਫੌਰਨ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਠੇ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆਂ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੜਦੀਆਂ, ਪੱਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ, ਫੀਕੇ ਕੰਬਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਮੰਗਲ ਘੜੀਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ, ਸੋਹਣੀ ਨੌਕਾ ਲਿਆਈ। ਭਾਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਸ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਰਥ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਆਗੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੰਬੂਆਂ ਵਿਚ ਅੱਗਾਂ ਬਾਲਦੇ ਤੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਗੂੰਜ ਗਈਆਂ। ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਵਾਂ, ਮਲਾਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ 'ਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਕੁਝ 'ਚ ਘੋੜੇ, ਤੇ ਕੁਝ 'ਚ ਵੱਡਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਰਥ ਲੋਡ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ, ਮਲਾਹ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਾਂਸਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹਾਥੀ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਮਹਾਵਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਪਰਬਤਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ, ਕੁਝ ਪੱਟਿਆਂ, ਕੁਝ ਘੜਿਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘੇ। ਉਹ ਧਰਮੀ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ, ਤੇ ਮੰਗਲ ਘੜੀ 'ਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਤੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਸੁੰਦਰ ਕੁਟੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉੱਨੱਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ, ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਬਰਦ ਧਰ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲਿਆ। ਫਿਰ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।