ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਉਠੀ, "ਇਹ ਪਲੰਗ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਵਿਰਕਤੀ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੈਥਿਲੀ – ਜੋ ਧਰਮਵਤੀ ਹੈ – ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਦੇਈ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇਸ ਪਲੰਗ ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਹੋ।" ਭਰਤ ਨੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, "ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਚਾਹਿਤਾ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਮਨੋਹਰ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸ਼ੁਭ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਦੁਖੀ ਸਮੇਂ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਪਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਣਸੁਨੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ।" ਭਰਤ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, "ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਖਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖੀ, "ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਦਰਵਾਜੇ ਖੁੱਲੇ, ਰਾਜ-ਖਜਾਨਾ ਅਸੁਰੱਖਿਤ—ਸੈਨਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼, ਘੱਟ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚ, ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ, ਇੱਥੇ ਤਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਖੁਰਾਕ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਭਰਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ, "ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਸਿਰਫ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਵਾਰਕਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਇੱਛਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪੂਰਾ ਕਰਣ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਘਵ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗਾ।" ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ ਸਵੇਰੇ ਉਠਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉਠ! ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਪਿਆ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਰ ਕਰਵਾਏਗਾ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਪਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਾਗਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਭਰਾ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਭਰਾ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿ ਗੁਹਾ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਕਾਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਿਤਾਈ? ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ?" ਗੁਹਾ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਾ, ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਨਾਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਸਦਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਹੋ! ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉਣਗੇ।" ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਉਠੇ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲੀਆਂ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਇਕ ਨਾਵ ਲਿਆਈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਹਲਕੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਸ਼ੁਭ ਡੋਲਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਸਤਰੀਆਂ, ਪੂਜਾਰੀ ਅੱਗੇ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਜ-ਸਤਰੀਆਂ, ਰਥ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਸਭ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਆਸਮਾਨ ਤੱਕ ਗੂੰਜੀ। ਨਾਵਾਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਨਾਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ, ਜਲਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ, ਕੁਝ ਵਿਚ ਘੋੜੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਧਨ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਨਾਵਿਕ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧੀ ਬਾਂਸਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹਾਥੀ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਸਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ, ਕੁਝ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ, ਕੁਝ ਜਲ-ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਸਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਵਸਾਇਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ, ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੂਜਾਰੀ, ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕੂਟੀਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਣੱਤ-ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਰਦਵਾਜ਼ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਧਰਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਵਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਅੱਗੇ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ।