ਭਾਰਤ ਜੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਚੁੰਨੀ ਫਸੀ ਹੋਈ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਲੰਗ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪੱਸਵੀ ਤੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਵੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇੰਨੇ ਕਠਨ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗੂਂ ਸ਼ਿਆਮ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" ਭਾਰਤ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਧੰਨ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲਿਆ। ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਸੁੰਨੀ ਸੁੰਨੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਅਣਕਾਬੂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਰਾਜ ਕੋਸ਼ ਅਨਅੰਦਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੌਜ ਨਿਰਾਸ਼, ਘੱਟ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ 'ਚ ਹੈ, ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਇੰਨਾ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਹਿਰੀਲੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, "ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੋਵਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗਾ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਭਰਾ ਲਈ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।" "ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ; ਰੱਬ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇ, ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣਗਾ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਬਿਤੀ। ਸਵੇਰੇ ਜਦ ਰਾਘਵ ਜਾਗੇ, ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉੱਠੋ! ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਹੋ? ਜਲਦੀ ਜਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਲਿਆਓ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗਾ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਦਾ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਭਰਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਹਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਕਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਰਾਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੀ? ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਖੈਰ-ਅਫ਼ੀਅਤ ਹੈ?" ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਨ, ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਵਾਓ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਉੱਠੋ, ਜਾਗੋ, ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹੋ! ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠੇ ਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਸਤਿਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ, ਪੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਾਵ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਪੀਲੇ ਕੰਬਲ, ਮੰਗਲ ਵਜਾਉਂਦੇ ਡੋਲ ਤੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਸੀ, ਲਿਆਈ। ਭਾਰਤ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਸ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਅਗੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਥ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ—all ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਮਾਹਿਰ ਮਲਾਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਾਇਆ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਧਨ-ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਦ ਪਾਰ ਉਤਰੇ, ਮਲਾਹ ਤੇ ਉਹਦੇ ਸਾਥੀ ਬਾਂਸਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹਾਥੀ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲੈ ਕੇ, ਮਹਾਵਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਏ, ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਝਲਕੇ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ, ਕੁਝ ਬੇੜੀਆਂ, ਕੁਝ ਘੜਿਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਤੈਰ ਕੇ ਵੀ ਪਾਰ ਲੰਘੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ 'ਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਉਤਮ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਤੇ ਠਿਕਾਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਕੁਟੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸੋਹਣਾ ਜੰਗਲ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖਿਆ। ਇਥੇ "ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ" ਦੇ ਉਨਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਫੌਜ ਨੂੰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।