ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਣਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਭ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤ੍ਰਵਧੂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੋਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਉਲਟੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜੜੀ ਘਾਹ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਸ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਈ ਹੋਏਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਣ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ, “ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।” ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਬਿਸਤਰ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਆਇਆ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸ਼ਾਮਲਾ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?” ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, “ਸੱਚਮੁੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਧਨਵੰਤ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚਲ ਪਿਆ।” ਉਸਨੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, “ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਅਣਸ਼ਚਿਤ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ।” ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਸੁੰਨ ਲੱਗਣੀ ਲੱਗੀ, “ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਸਦੇ ਨਦੀਆਂ ਖੁੰਝ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।” ਉਸਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ, “ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬੇਰੋਕ-ਟੋਕ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਣਗਰਦ ਹੈ। ਫੌਜ ਹੌਂਸਲਾ ਹਾਰ ਬੈਠੀ, ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ—ਇਸਨੂੰ ਵੈਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅੰਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ, “ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੋਵਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਂਗਾ। ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਚਨ ਮੈਂ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਜਾ ਜਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ; ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।” ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ, “ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉੱਠ! ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ? ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।” ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਸੋ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਚੰਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰੀ? ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਾਲ ਚੰਗੇ ਹਨ?” ਗੁਹਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਰਾਜਨ, ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਸੁਖਦਾਈ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮੱਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਣ।” ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਉੱਠੋ, ਜਾਗੋ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੇ ਰਹੋ! ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਹੈ।” ਆਗਿਆ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਉੱਠੇ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਚਾਰੋ ਪਾਸੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕਦਾਰ, ਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਵ ਲਿਆਈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਫਿੱਕੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਸ਼ੁਭ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਵੱਜਦੀ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਪੁਜਾਰੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਨਾਵਾਂ, ਮੱਲਾਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ, ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦ ਉਹ ਪਾਰ ਲੱਗ ਗਏ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੱਲਾਹ ਤੇ ਉਹਦੇ ਸਬੰਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਾਥੀਆਂ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਮਹਾਵਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਪਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੁਝ ਪਟੜੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਚਨ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।