ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਰਾਜ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਠੰਡੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਹਵਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਦ-ਯੰਤ੍ਰਾਂ, ਗੁੰਜਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਸੀ। ਵਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਾਇਕ, ਸੂਤ ਤੇ ਮਾਗਧ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਜੀਬ ਜਾਪਦਾ ਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਕਿ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ। ਸਿਤਾ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤ-ਭਤ, ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੇਖੀ—ਉਸ ਦੀ ਖੱਟ ਲੁੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਘਾਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਿਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਤਾ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਚੁਨਰੀ ਇੱਥੇ ਫਸ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਰਤ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਇਹ ਖੱਟ ਰਾਮ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਤ, ਨਾਜੁਕ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਧਾਰਮਕ ਸੀ, ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਰਤ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਵਾਕਈ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਅਸਹਾਇ ਵਾਂਗ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਲੈਂਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜ ਘਰਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਚੁਕਿਆ। ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸਿਆਹ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਕ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਭਾਗੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਆਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ, ਅਣਸੁਣੇ, ਬੇਚੈਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਸੁੰਨੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਲਾਹ-ਕਮਰੇ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬੇ-ਕਾਬੂ ਹੋ ਗਏ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲੇ ਹਨ, ਰਾਜ-ਖਜਾਨਾ ਬੇ-ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਫੌਜ ਨਿਰਾਸ਼, ਘੱਟ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ, ਬੇ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਲਚਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਭਰਤ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਘਾਹ 'ਤੇ ਲੈਂਟਿਆ ਰਹਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਂਗਾ। ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਸਚ ਰਹੇਗਾ, ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਭੀ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਨੋਬਲ ਆਦਮੀ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਜ-ਜਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ; ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਮਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਰਾਘਵ ਵਾਸਤੇ ਤਰਸਦਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉਠ! ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਸੋ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਜਾਗਦਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਭਰਾ ਦੀ ਉਕਤਾਹਟ 'ਤੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਐਸਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋ ਸਿੰਹ-ਵਾਂਗ ਪੁਰਖਾ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਹਾ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਕਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਸੁਖੀ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ?" ਗੁਹਾ ਦੀ ਪਿਆਰ-ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਰਾਜਾ, ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿਓ।" ਗੁਹਾ, ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਸਦਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਹੋ! ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਹੈ।" ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੇ ਹੀ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਉਠਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਪੰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀਆਂ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਇੱਕ ਨਾਵ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਫੀਕੇ ਕੰਬਲ ਪਸਾਰੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੁਭ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਨਾਵ। ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਹੋਰ ਰਾਜ-ਇਸਤਰੀਆਂ, ਪੂਜਾਰੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਜ-ਇਸਤਰੀਆਂ, ਰਥ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਸਭ ਪਿੱਛੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਛਾਵਣੀਆਂ ਲਈ ਅੱਗ ਜਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਲਿਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਰ-ਗੁੰਜ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਵਾਂ, ਮਲਾਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਾਉਂਦੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।