ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਿਆਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਹਲ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਮਹਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਉਹ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਡੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੂੰਘਰਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸਦੀਵ ਹੀ ਬਰਵਕਤ, ਭੱਟਾਂ, ਸੂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਗਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾ ਸਮੇਂ ਉਚਿਤ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਣਸੁਣਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਬਿਸਤਰਾ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਪਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਖਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੋਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿਸਤਰਾ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਧਰਮਣੀਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਅਜਿਹੀ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਸੁਹਣੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ? ਸੱਚਮੁੱਚ, ਲਖ਼ਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਧਨਿਆ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲ ਪਿਆ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅਣਜਾਣੇ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵੀ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਝ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਦਰਬਾਰ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਅਣਸੰਘੇ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਕੋਸ਼ ਅਣਰੱਖਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਫੌਜ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੈ, ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਣਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੈਰੀ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੋਵਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨਾਂਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ, ਇਹ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ; ਇਹ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਖ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਵਾਲਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਜਾਾਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ; ਜੇਕਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਇਸ ਸੱਚੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣਣ, ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਸਵੇਰੇ ਉਠੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉੱਠ! ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ? ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।” ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਸੋ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਭਰਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਭਰਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਓਸ ਸਮੇਂ ਗੁਹਾ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, “ਕਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਰਾਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੀ? ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਭ ਕੰਮ ਠੀਕ ਹਨ?” ਗੁਹਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਕਈਆਂ ਨੌਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਣ।” ਭਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਜਲਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਉੱਠੋ, ਜਾਗੋ, ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ! ਨੌਕਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਹੈ।” ਹੁਕਮ ਮਿਲਦਿਆਂ, ਉਹ ਸਭ ਜਲਦੀ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ ਨੌਕਾਂ ਚਹੁੰ ਪਾਸੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆਂ। ਕਈ ਨੌਕਾਂ ‘ਤੇ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ, ਪੱਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਨੌਕ ਲਿਆਈ, ਜੋ ਫਿੱਕੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਮੰਗਲ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਸੀ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਸ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਜ-ਵਧੂਆਂ, ਰਥ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪਿੱਛੋਂ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਡੇਰਿਆਂ ਲਈ ਅੱਗਾਂ ਬਾਲਦੇ ਹੋਏ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਈਆਂ। ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨੌਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲਾਹਾਂ ਆਪ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।