ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਫਰਸ਼ਾਂ ਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਲੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਲ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਹਵੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਉਹ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਡੋਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਜਗਦੇ ਸਨ। ਕਵੀ, ਸੂਤ, ਮਾਗਧਾ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਸ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ, ਉਚਿਤ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਹੈ—ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਪਨਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ। ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤ, ਸੀਤਾ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖੱਟ ਹੈ; ਇਹ ਉਲਟੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਖਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੈਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਥੇ ਹੀ ਸੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਖੱਟ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪस्वੀ, ਨਰਮ ਮਾਯਥਿਲੀ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਕਠਿਨ ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ। ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਖ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ? ਸੱਚਮੁੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਨਵੰਤ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਸੁਗਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬੇ-ਕਾਬੂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲੇ, ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਬੇ-ਰਾਖੀ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਫੌਜ ਉਦਾਸ, ਘੱਟ, ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿੱਚ, ਬੇ-ਸੁਰੱਖਿਆ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਚਾਹਦਾ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਹਾਂਗਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਦੀਆਂ ਖਾਂਦਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਾਂਗਾ, ਇਹ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ; ਇਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਨੋਬਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਜਾਤੀ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ; ਰੱਬ ਕਰੇ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਨਮ ਕਰ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ। ਫਿਰ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਰਾਘਵ ਲਈ ਤਰਸਦਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉਠ! ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿਆ ਹੈਂ? ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਾਗਦਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਭਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਰਤਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਕਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਤਾਈ? ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ?" ਗੁਹਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੀ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਾ, ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਣ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਹੋ! ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਾ ਹੈ।" ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਉਠੇ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ, ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਚਾਰ ਪਾਸੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲੀਆਂ। ਕੁਝ ਨਾਵਾਂ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਵੱਡੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਪਤਾਂ ਨਾਲ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਵ ਲਿਆਈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਪੀਲੇ ਕੰਬਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਸ਼ੁਭ ਡੋਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਸੋਹਣੀ। ਭਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਉਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਪੁਜਾਰੀ ਅਗੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਫਿਰ ਰਾਜ-ਪਤਨੀਆਂ, ਰਥ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਸਭ ਪਿੱਛੇ ਆਏ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਜਗਾ ਕੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।