ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਇਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੌਇਆ ਸੀ; ਇਹ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਿਆ।" ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਖਿਆਤ ਅਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਮ ਪਸ਼ੂ ਚਮੜੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਲਾਸੀ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਫਰਸ਼ਾਂ ਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਲੱਖਣ, ਠੰਢੇ ਅਤੇ ਮਹਿਕਦਾਰ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਹਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਵਸਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਡੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਟਾਂ, ਸੂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਗਧਾਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧਾਈ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨਾ ਹੈ।" ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਐਸਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅ ਪੁੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤ-ਵਧੂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੈ। "ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਾਹ ਨੀਵੀਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਥੇ ਸੌਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਇੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। "ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਿਸਤਰਾ ਰਾਮ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ, ਨਾਜੁਕ ਮੈਥਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁਣਵਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਐਸੇ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਵੇ।" ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਿਅ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਾਮਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਦਾਇਕ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਹੈ, ਦੁਖ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ?" ਭਰਤ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁਭ ਮਾੜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। "ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ।" ਭਰਤ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। "ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।" ਭਰਤ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖੀ—ਸਲਾਹ-ਕਮਰੇ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਬੇ-ਕਾਬੂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ। ਭਰਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫੌਜ ਨਿਰਾਸ਼, ਘੱਟ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਿਰੀਲੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। "ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਵਾਂਗਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾਂ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਂਗਾ।" ਭਰਤ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, "ਰਾਮ ਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।" ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।" "ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ; ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੀ ਇਹ ਅਸਲ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।" "ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ (ਭਰਤ) ਸਵੇਰੇ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉਠ! ਤੂੰ ਹਜੇ ਪਿਆ ਕਿਉਂ? ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗਾ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ 'ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਸੌਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਗਦਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋ ਸਿੰਹ-ਸਮਾਨ ਭਾਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਹਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਕਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਤਾਈ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਖੈਰ-ਅਫ਼ੀਅਤ ਹੈ?" ਗੁਹਾ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਾ, ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ! ਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣਗੇ।