ਇਹੋ ਥਾਂ ਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਘਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਸ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਗੂਠਾ ਤੀਰ ਦੀ ਡੋਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤੂਣੀ ਕਸ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੀ, ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਸਜਣ-ਸੰਬੰਧੀ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠੱਠਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਇਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਥੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ; ਇਹ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੇਟਿਆ ਸੀ।” ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਰਾਮ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਅਤੇ ਨਰਮ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਖਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਉਹ ਸਦਾ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਫਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦੇ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਵਧੀਆ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ, ਗੁੰਜਦੀਆਂ ਗੁਣਗਾਨਾਂ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਡੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਟਾਂ, ਸੂਤਾਂ ਤੇ ਮਾਗਧਾਂ ਵਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪੁੱਤ੍ਰਵਧੂ, ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਬਿਸਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਉਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੱਖੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਾਸ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇੱਥੇ ਸੁੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਬਿਸਤਰ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਮੈਥਿਲੀ, ਭਾਵੇਂ ਧਰਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਸੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਜ ਛੱਡ ਆਇਆ। ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦੇ ਕਾਬਲ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਸੱਚਮੁੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧੰਨ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅਣਮਨ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ। ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਸੁੰਨੀ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਦਰਬਾਰ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬੇਰੋਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲੇ, ਰਾਜ-ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬਿਨਾ ਰਾਖੀ ਦੇ—ਸੈਨਾ ਨਿਰਾਸ਼, ਘੱਟ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਰਾਖੀ ਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਲੈਟਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾਂ ਤੇ ਛਾਲ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਂਗਾ। ਉਸਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਬਚਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਚਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਰਾ ਦੇ ਲਈ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਜਾੱਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਅਸਲੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਮਾਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ। ਜਦ ਰਾਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਗਈ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉੱਠ! ਤੂੰ ਅਜੇ ਤਕ ਲੇਟਿਆ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।” ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਸੁੱਤਿਆ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ। ਜਦ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਵਰਗੇ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਗੁਹਾ ਆ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਕਕੁਤਸਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਰਾਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੰਘਾਈ? ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਭ ਕੰਮ ਠੀਕ ਹਨ?” ਗੁਹਾ ਦੇ ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।