ਇੱਕ ਰਾਤ, ਜਦ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਆਏ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਉਸ ਘਾਹ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਬਿਛੀ ਚੋਪਈ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਭਾਭੀ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਰਾਤ ਭਰ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖੀ, ਬਾਂਹ ਕਮਾਨ ਤੇ ਆਂਗੁਠਾ ਤਾਣ ਕੇ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੂਣੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਵਧੀਆ ਕਮਾਨ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ੀਦਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਭਰਤ ਨੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਆ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹੀ ਓਹ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।" ਭਰਤ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਸਿਆਣੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਚਮੜੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਰਮ ਬਿਸਤਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ?" ਭਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਫਰਸ਼ਾਂ ਤੇ, ਵਧੀਆ ਬਿਸਤਰੇ ਹੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਕਮਰੇ, ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਦੀ ਆਲਿਸ਼ਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰੇ ਘਰ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਗੀਤ, ਵਾਜਿਆਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਢੋਲ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਸੀ। ਕਵੀ, ਸੁਤ ਤੇ ਮਾਗਧ ਉਸ ਦੀ ਵਾਅ ਵਧਾਈ ਕਰਦੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ। ਭਰਤ ਕਹਿੰਦਾ, "ਇਹ ਸਭ ਅਣਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਯੋਗ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ—ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣਾ ਪਿਆ। ਅਤੇ ਸੀਤਾ, ਵਿਦੇਹ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਧੀ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤ੍ਰਵਧੂ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸੀ।" ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਚੋਪਈ ਹੈ, ਇਹ ਘਾਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ।" ਭਰਤ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਚੋਪਈ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸੀ ਤੇ ਨਾਜੁਕ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਧਰਮਵਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇੰਨੇ ਅਸਹਾਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" ਭਰਤ ਕਹਿੰਦਾ, "ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦਿਖਣ ਵਿਚ ਆਨੰਦਮਈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਹੈ? ਸੱਚਮੁੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਧੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਖੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਲੱਖ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੇ ਹੋਏ, ਅਣਸ਼ਚਿਤ ਪਏ ਹਾਂ।" "ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਖਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ-ਸਭਾ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਨਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਫੌਜ ਨਿਰਾਸ਼, ਘੱਟ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ, ਅਨਰੱਖਿਆ—ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਭਰਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, "ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੋਵਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਂਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਲਈ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬਚਾ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਵਾਲਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਕਕੁਤਸ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਨਗੇ; ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਸਵੇਰੇ, ਰਾਘਵ ਜਾਗ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉੱਠ! ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ? ਜਲਦੀ ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਸੋ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਭਰਾ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਹਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਕੁਤਸ ਵੰਸ਼ਜ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ? ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਖੈਰ-ਅਫ਼ੀਅਤ ਹੈ?