ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਯਾਨੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਘਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਘਵ, ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਛੋਣਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿਛੋਣੇ 'ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਲਈ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਥੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਈਂਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਸ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਿਅਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕੁਵਰੀਆਂ ਭਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਕਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਕਮਾਨ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁਕ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਗੇ, ਚੌਕਸ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਕਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਹਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਈਂਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਰਾਤ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਲੰਘਾਈ। ਇਹ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੇਟਿਆ ਸੀ।" "ਮਹਾਨ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।" ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂ-ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਸੁਣਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਖਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੈ।" "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਲੋਰਾਂ 'ਤੇ, ਵਧੀਆ ਵਿਛੋਣਿਆਂ 'ਤੇ ਵਸਦਾ ਸੀ।" "ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀਆਂ।" "ਉਹ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਠੰਡੇ, ਸੁਗੰਧਤ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਸੀ।" "ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੀਤ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਡੋਲ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਸੀ।" "ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਟ, ਸੁਤਾ ਤੇ ਮਾਗਧਾ ਵਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵਧੀਆ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਹਮਦਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਜਗਤ ਵਿਚ ਅਣਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਗੁੰਮ ਹੈ—ਸਾਇਦ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ।" "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਭਾਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਇੰਝ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।" "ਤੇ ਸੀਤਾ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤ-ਵਧੂ, ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁਣਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਵਿਛੋਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਈ ਘਾਸ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਇੱਥੇ ਸੁਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੀ ਲੂਕ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਛੋਣਾ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ, ਨਰਮ ਮੈਥਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।" "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁਚ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇੰਝ ਵਿਛੋਣੇ 'ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ।" "ਰਾਜਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।" "ਰਾਘਵ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਮਨਮੋਹਣ, ਜੋ ਸੁਖ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਦੁਖ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੈ।" "ਸੱਚਮੁਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਧਨਵੰਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਵਾਇਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਅਣਸੁਣੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ।" "ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਖਾਲੀ, ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ।" "ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣਾ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲੇ, ਰਾਜ-ਖਜਾਨਾ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ—" "ਫੌਜ ਨਿਰਾਸ਼, ਘਟ ਚੁੱਕੀ, ਵਿੱਥ, ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।" "ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਘਾਸ 'ਤੇ ਲੇਟਾਂਗਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਂਗਾ।" "ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਸਾਂਗਾ, ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ; ਇਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਿਲ-ਕੁਲ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਦਮੀ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।" "ਦੋਹਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ; ਭਗਵਾਨ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵੇ।" "ਫਿਰ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਰਾਘਵ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਫਿਰ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਰਾਤ ਲੰਘਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ, ਰਾਮ ਜੀ, ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਉਠ! ਤੂੰ ਹਜੇ ਸੁੱਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆ ਕੇ ਆ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।" "ਮੈਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ," ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਭਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁਹਾ, ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।