ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆਇਆ—ਕੁਝ ਸੁਧ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਧਾਰਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਉਸਦੇ ਭੋਜਨ ਵਾਸਤੇ ਲਿਆਏ। ਪਰ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰਿਆ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਰ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੌਲੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਸੀ, "ਮਿੱਤਰੋ, ਅਸੀਂ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਿਆ। ਜੋ ਪਾਣੀ ਬਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ; ਤਿੰਨੇ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪ ਹੀ ਕੁਸ਼ ਲਿਆਏ ਤੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਛਾਉਣਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਛ ਗਿਆ; ਪੈਰ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ, ਭਰਪੂਰ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤਰਕਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਕਮਾਨ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਜਣ ਵੀ, ਜੋ ਕਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸਨ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛਾਉਣ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਇਹ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੇਟਿਆ ਸੀ।" "ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖਾਲਾਂ ਅਤੇ ਨਰਮ ਵਿਛਾਵਟ ਉੱਤੇ ਸੁੱਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੇਟ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਹੀਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਫਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਛਾਵਟਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।" "ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਉਜਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।" "ਉਹ ਵਧੀਆ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।" "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਡੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।" "ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਸੀ—ਭੱਟ, ਸੂਤ ਤੇ ਮਾਗਧ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਉਚਿਤ ਗੀਤ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ।" "ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਹੈ—ਸਾਇਦ ਇਹ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਅਜਿਹਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਤੇ ਸੀਤਾ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪਤ੍ਰਾਣੀ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਈ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਵਿਛਾਉਣਾ ਹੈ; ਇਹness ਪਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਖਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਾਸ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਕੇ ਦਬੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਵਿਛੌਣੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਛਿੱਲੜੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਾਫ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵਿਛਾਉਣਾ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ, ਨਾਜੁਕ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਅਜਿਹੇ ਵਿਛੌਣੇ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਆਸਰੇ ਦੇ, ਲੇਟਿਆ।" "ਰਾਜ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।" "ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੈ?" "ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧੰਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸਮੰਜਸ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਾਂ।" "ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ, ਸੁੰਞੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ—ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।" "ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬੇ-ਰੋਕ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਬਿਨਾਂ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਹੈ।" "ਫੌਜ ਨਿਰਾਸ਼, ਘੱਟ ਹੋਈ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਲੇਟਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾਓਂ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਾਂਗਾ।" "ਉਸਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਾਂਗਾ, ਇਹ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ; ਇਹ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇਗਾ।" "ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀਜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਗੇ; ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਮੈਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।