ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤੋਣਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਵਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਸੁੱਤੇ, ਕੀ ਖਾਦਾ? ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਾ ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਆਦਰਣੀਅਤ ਅਤਿਥੀ ਵਜੋਂ, ਆਉਭਗਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਣ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆਂਦੇ, ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ, 'ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਦੈਣਾ ਹੈ, ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ।'" ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਤਿੰਨੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕੁਸ਼ ਲਿਆ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਲਏ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਦਿਖਾਈ: "ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਇਹ ਉਹੀ ਕੁਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ।" ਫਿਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਕਸ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਬੀਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁਹਾ ਨੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਰਾਤ ਭਰ ਰਖਵਾਲੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਸੀ; ਇਹ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਉਹ ਲੇਟਿਆ ਸੀ।" ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਦਸ਼ਰਥ ਮਾਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਖਾਲਾਂ ਅਤੇ ਨਰਮ ਵਿਛੌਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮਣਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਰਸ਼ਾਂ ਤੇ, ਵਧੀਆ ਵਿਛੌਣਾਂ ਉੱਤੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕੋਠੜੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਉਹ ਠੰਢੀਆਂ, ਸੁਗੰਧੀਤ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਹਲ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।" "ਉਸ ਦੀ ਸਥੂਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਵੀ, ਸੂਤ, ਮਾਗਧ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਮ, ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਸਪਨੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਅਜਿਹਾ ਦੁਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਵਿਛੌਣਾ ਹੈ; ਦੇਖੋ, ਇਹ ਘਾਹ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੁੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਛੌਣਾ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ, ਨਾਜੁਕ ਮੈਥਿਲੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰੀ ਹੋਵੇ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇੰਝ ਵਿਛੌਣੇ ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਜੋ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ, ਸਭ ਦਾ ਚਾਹਿਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਰਿਆਸਤ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕੌਮਲ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਣਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਸਭ ਤੋਂ ਧੰਨ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਇੰਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਭ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ, ਅਣਸ਼ਚਿੱਤ ਹਾਂ।" "ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਨੀ ਸੁੰਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਰਾਜ ਮਹਲ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬੇਲਗਾਮ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲੇ, ਖਜਾਨਾ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ—ਫੌਜ ਨਿਰਾਸ਼, ਘੱਟ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦੇ, ਇੰਨਾ ਤੱਕ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" "ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੁੱਤਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਟਾ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਤਪੋਬਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਤਾਈ।