ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤ, ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਨਾਕੁਸ਼ਗਵਾਰ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਮਾਂ ਲਈ, ਜੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਪੁੱਤ ਹੀ ਹੈ।" ਭਰਤ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਸੁੱਤੇ, ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਣੇ, ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨੇ ਸਾਰੇ ਭੋਜਨ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਨਿਯਮ ਹੈ। 'ਸਾਨੂੰ ਦਾਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਦੋਸਤੀ, ਪਰ ਸਦਾ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ,' ਰਾਮ ਨੇ ਬੜੀ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਿਆ। ਬਚਾ ਪਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਤਿੰਨੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲਚਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਘਾਹ ਲਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਬਿਸਤਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਉਸ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ; ਪੈਰ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਿਆ। "ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਘਾਹ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ," ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਤਣੀ ਹੋਈ, ਉਂਗਲਾਂ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰ 'ਤੇ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤੂਣੀ, ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। "ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਵੀ, ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਚੌਕਸੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਅਸੀਂ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ," ਗੁਹਾ ਨੇ ਜੋੜਿਆ। ਇਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਾਸੀਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇੱਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ; ਇਹ ਹੈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਿਆ।" ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਖਿਆਤ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਤਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂ-ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰਿਆਂ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ?" ਭਰਤ ਨੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। "ਉਹ ਸਦਾ ਉੱਚ ਮਹਲਾਂ 'ਚ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ, ਵਧੀਆ ਬਿਸਤਰਿਆਂ 'ਤੇ ਵਸਦਾ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ 'ਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਕਮਰਿਆਂ 'ਚ, ਤੋਤਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ। ਉਹ ਵਧੀਆ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਮਹਲਾਂ 'ਚ ਵਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ। ਸਦਾ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਦਯਾਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਵਧੀਆ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ 'ਚ ਜਾਗਦਾ ਸੀ।" "ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਵੀ, ਸੂਤ ਤੇ ਮਾਗਧ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, ਉਚਿਤ ਗੀਤ ਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਭਜਨਾਂ 'ਚ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਯ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਰਿਹਾ—ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਪਨਾ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ। ਸੀਤਾ, ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤ-ਵਧੂ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲਿਆ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਖ਼ਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘਾਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇੱਥੇ ਸੁੱਤੀ ਸੀ; ਇੱਥੇ-ਇੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਬਿਸਤਰਾ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ, ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਨੇ ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।" "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕਾਰਣ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇੰਨੇ ਅਸਹਾਇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਲਿਆ।" "ਰਾਜਵੰਸ਼ 'ਚ ਜਨਮਿਆ, ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ।" "ਰਾਘਵ, ਨੀਲੇ ਕਵਲ ਵਾਂਗ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁਹਣਾ, ਜੋ ਸੁਖ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲਿਆ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਠਿਨ ਸਮਿਆਂ 'ਚ ਪਿਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅਣਸੁਣੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ।" "ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਖਾਲੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂਣ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਸਣ ਨਾਲ।" "ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ 'ਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।" "ਇਸ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ-ਕਮਰੇ ਖਾਲੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਅਣਕਾਬੂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਦਰਵਾਜੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਣਸੁਰੱਖਿਅਤ।" "ਇਸ ਦੀ ਫੌਜ ਹਤਾਸ਼, ਘਟ ਗਈ, ਮੁਸੀਬਤ 'ਚ, ਅਣਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਵੈਰੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।