ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਨਾਗਵਾਰ ਗੱਲ ਸੁਣਣੀ ਪਈ? ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਮਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੀ ਪੁੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੁੱਤ ਹੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਰਤ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗੁਹਾ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕਿੱਥੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਸੁੱਤੇ, ਕੀ ਖਾਇਆ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।” ਗੁਹਾ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਆਦਰਨਯਾਤੀ ਮਹਿਮਾਨ, ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ—ਚੰਗਾ ਤੇ ਸਧਾਰਣ ਭੋਜਨ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰਤਾ ਵਿਚ ਅਟਲ ਹੈ, ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਪੁਤਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਲੈਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ‘ਮਿਤ੍ਰ, ਅਸੀਂ ਦਾਤਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਾਂ, ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ।’” ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਤਿੰਨੇ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ—ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੇ ਜਲਦੀ ਘਾਸ ਲਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਛਾਉਣ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਆ ਕੇ ਬੈਠੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ, ਉਂਗਲ ਬਾਣ ਤੇ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੂਣੀ, ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼-ਧਾਰੀ ਸਨ, ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੱਲ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛਾਉਣ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਥੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ; ਇਹ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਿਆ।” ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਰਾਮ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮਿਆ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖਾਲ ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।” ਭਰਤ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਸੋਚਿਆ, “ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚ ਪਾਲੇਸਾਂ ਵਿਚ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਰਸ਼ਾਂ ਤੇ, ਵਧੀਆ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ, ਸਫ਼ੈਦ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਵਧੀਆ, ਠੰਢੀਆਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਲੇਸਾਂ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕਿਵੇਂ—ਇਹ ਰਾਮ ਦਾ ਘਰ ਸੀ।” “ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਡੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵੀ ਤੇ ਸੂਤਾ-ਮਾਗਧਾ ਵਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।” “ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰੀ ਮੱਤ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਭ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤ ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ।” “ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ ਹੈ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤ-ਵਧੂ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਵਿਛਾਉਣ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਖਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਘਾਸ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਵਿਛਾਉਣ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਇੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।” “ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਵਿਛਾਉਣ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ, ਵਿਰਕਤ, ਨਰਮ-ਮਨ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਧਰਮਵਤੀ ਹੈ, ਨੇ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।” “ਹਾਏ! ਮੈਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਐਸੇ ਵਿਛਾਉਣ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।” “ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਦਾਇਕ, ਜੋ ਸੁਖ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਹੈ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ?” “ਸਚਮੁਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਹੀ—ਸੀਤਾ—ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਗਈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਅਣਸੁਧੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ।” “ਧਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣੀ-ਸੁਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਖਾਲੀ, ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।” “ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਬੇ-ਕਾਬੂ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲੇ ਹਨ, ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਣ-ਰਾਖੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛਾਉਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਚੌਕਸੀ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ।