ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਸ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਿਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਹੋਸ਼ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਂਵਾਂ, ਜੋ ਰੋਜ਼ਾ ਰੱਖ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿਚ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰੀ ਤੇ ਮਾਯਾਲੂ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਵਛਿਆ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੁੰਬਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਈ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, "ਪੁੱਤਰ, ਲਖ਼ਮਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ? ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਾਂ ਜੋ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੈ।" ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪਰ ਹੰਝੂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿਥੇ ਰਾਤ ਵਿਅਤੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਕਿਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਖਟ ਤੇ ਸੂਤੇ? ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਣ, ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਤੇ ਕਈ ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਦਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਿੱਤਰ, ਸਾਨੂੰ ਦਾਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਸਦਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੋ," ਤੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾ ਰੱਖਿਆ। ਬਚਿਆ ਪਾਣੀ ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਿਆ; ਤਿੰਨੇ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਾਸ ਲਿਆ ਤੇ ਰਾਘਵ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਵਿਛਾਉਣੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਖਟ ਤੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੋਵੇਂ ਆ ਕੇ ਬੈਠੇ; ਪੈਰ ਧੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਖ਼ਮਣ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। "ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਵਿਅਤੀ," ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਲਖ਼ਮਣ, ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ, ਉਂਗਲਾਂ ਤੀਰ ਤੇ, ਤੀਰ-ਕਵਰ ਭਰਿਆ, ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਸੈੱਟ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਲਖ਼ਮਣ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ; ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਚੌਕਸੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਸੀਂ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਾਘਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ।" ਇੱਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਦ ਗੁਹਾ ਤੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਤ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛਾਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇੱਥੇ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਤ ਕੱਟੀ; ਇਹ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਿਆ ਸੀ।" ਭਾਰਤ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਉਜਲੇ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੂਤਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂ ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਛਾਉਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੂਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲਿਆ ਹੈ?" "ਉਹ ਸਦਾ ਉੱਚੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਮੋਤੀ ਵਾਲੀ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ, ਵਧੀਆ ਖਟਾਂ ਉੱਤੇ।" "ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੇ, ਉਜਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਕਮਰੇ, ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ।" "ਉਹ ਵਧੀਆ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਮਹਿਕ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ।" "ਸਦਾ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਤੇ ਵਧੀਆ ਡਰਮਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਸੀ।" "ਉਹ ਵਿਰਲੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਟਾਂ, ਸੂਤਾਂ ਤੇ ਮਾਗਧਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰ ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਣਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਦੇ-ਕਦੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ।" "ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੂਤਣਾ ਪਿਆ।" "ਤੇ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ ਹੈ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖਟ ਹੈ; ਇਹ ਪਲਟੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਖਤ ਧਰਤੀ ਤੇ ਘਾਸ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਸੂਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਇੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬੂੰਦੇ ਚਿਪਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਪਹਿਰਨ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਖਟ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਤਿਕਾਰੀ, ਨਰਮ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।" "ਹਾਏ! ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਠੋਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਐਸੇ ਵਿਛਾਉਣ 'ਤੇ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਉੱਚ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।" "ਕਿਵੇਂ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਮਨਮੋਹਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਲਿਆ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਿਅਤੇ ਵਿਛਾਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਨ, ਤਿਆਗ ਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ।