ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਨਾਜੁਕ ਪਰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਵਾਨ ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਮਨਮੋਹਣ ਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਘਣੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਢਹਿ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਅਕਸਮਾਤ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉਡ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਆਉਣ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਹਿੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਲ ਖੜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਭੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਕਮੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸਭ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈ ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਭੀਜੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਮਾਂ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਦਸ਼ਰਥ ਮਾਹਾਰਾਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਸਿਰਫ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।" ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਲੱਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ? ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਲਈ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਫੜਿਆ ਪਰ ਹੰਝੂਆਂ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁਹਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਵਿਛੌਣ ਤੇ ਸੁੱਤੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੀ ਖਾਧਾ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਗੁਹਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਆਦਰਨੀਅਤ ਅਤਿਥੀ ਦਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆਂਦੇ," ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰਿਆ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਦੋਸਤ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣੋ।' ਫਿਰ ਲੱਖਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਿਆ ਪਾਣੀ ਲੱਖਣ ਨੇ ਵੀ ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਤਿੰਨੇ, ਆਪਣੀ ਵਾਣੀ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਸਾਂਝ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।" "ਫਿਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲੱਖਣ ਨੇ ਆਪ ਘਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਘਵ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਛੌਣਾ ਵਿਛਾਇਆ। ਉਸੀ ਵਿਛੌਣੇ ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਬੈਠ ਗਏ; ਲੱਖਣ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਹੈ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਸ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ।" "ਲੱਖਣ, ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਸੱਜੇ, ਪੂਰੇ ਰਾਤ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ, ਲੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ; ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸੱਜਣ ਸਨ, ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੌਣੇ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਸੀ; ਇਹੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਿਆਟਿਆ ਸੀ।" "ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਤਣਾ ਕਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਚਮੜੇ ਤੇ ਨਰਮ ਵਿਛੌਣਿਆਂ ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ?" "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਛੌਣਿਆਂ ਉੱਤੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਿਚ, ਸਫੈਦ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿਚ, ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀਆਂ।" "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢੀਆਂ, ਸੁਗੰਧਤ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਹਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਗੀਤ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਢੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।" "ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਟ, ਸੂਤ ਤੇ ਮਾਗਧ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, ਗੀਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ।" "ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਹੈ—ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਭ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਐਸਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਤਣਾ ਪਿਆ।" "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ, ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਤੀ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਵਿਛੌਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਾਸ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪਿਸੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਸੀਤਾ, ਜੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਇੱਥੇ ਸੁੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਛੌਣਾ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ, ਨਾਜੁਕ ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਧਰਮਵਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਭੀ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।