ਗੁਹਾ ਦੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਇਕਦਮ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ। ਭਰਤ, ਜਿਹੜਾ ਬੜੀ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅੰਕੁਸ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੋਲ ਖੜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਓਥੇ ਆ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੀ ਵੱਛੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਕਤ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।" ਉਹ ਆਖਦੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਜੀ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਦ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਰਾਖਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।" ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਪੁੱਛਦੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਲੱਖਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ? ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਭਰਤ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਹਾਲੇ ਵੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਵਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੁੱਤੇ? ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਉਸਦੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਆਦਰਨੀਅਤ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ। "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਆਮ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਲਿਆਂਦਾ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਲਿਆਂਦੇ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਵਿਰਤਾ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।" "ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਦੋਸਤ, ਸਾਨੂੰ ਦਾਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ, ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਸਦਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,' ਅਤੇ ਬੜੀ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਫਿਰ ਲੱਖਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਿਆ ਪਾਣੀ ਲੱਖਣ ਨੇ ਵੀ ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਤਿੰਨੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।" "ਫਿਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲੱਖਣ ਨੇ ਘਾਹ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਮ ਲਈ ਸੁੱਤਣ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਆ ਜਾ ਬੈਠੇ; ਲੱਖਣ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਲਿਆ। ਇਹੋ ਹੀ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਇਹੋ ਹੀ ਉਹ ਘਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ।" "ਲੱਖਣ, ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਸੀਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਤਰਕਸ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਕਮਾਨ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠੱਠੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸੁੱਤਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, "ਇੱਥੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ; ਇਹੋ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੈਂਡਿਆ ਸੀ।" ਭਰਤ ਆਖਦਾ, "ਵੱਡੇ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੌਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" "ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖਾਲਾਂ ਤੇ ਨਰਮ ਪਲੰਗਾਂ 'ਤੇ ਸੁੱਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਸਦਾ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਫਰਸ਼ਾਂ 'ਤੇ, ਵਧੀਆ ਪਲੰਗਾਂ 'ਤੇ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਤੋਤੇਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ।" "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢੀਆਂ, ਸੁਗੰਧਤ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਹਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਢੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਗਾਇਕਾਂ, ਸੂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਗਧਾਂ ਵਲੋਂ ਉਚਿਤ ਗੀਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।" "ਇਹ ਗੱਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਣਹੋਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਭਾਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਤਿਆ।" "ਤੇ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਧੀ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਵਧੂ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਤੀ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਖ਼ਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘਾਹ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬੂੰਦਾਂ ਜਾਪ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮੀ ਧਾਗੇ ਇੱਥੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।