ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤੱਸੀਵੇਂ ਅਤੇ ਅਠੱਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਹੈ। ਗੁਹਾ ਦੇ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਹ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਭਰਤ ਸੁੰਦਰ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ, ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਹਾਂ, ਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਕੰਵਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ। ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਦਿਲ ‘ਚ ਆਂਕੜਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਕੰਬ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਇਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸਭ ਭਰਤ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ, ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਵਾਛਲ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਚਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਰੋਈ – ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਤਬੀਅਤ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਤਾਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਰਾਖਾ ਸਿਰਫ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।" ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ? ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੈ।" ਇਕ ਛਿਨ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਖਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗੁਹਾ ਵਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਰਾਤ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਨੀਂਦ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ – ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ। "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖਾਣਾ ਲਿਆ, ਚੰਗਾ ਤੇ ਸਧਾਰਨ, ਬਹੁਤ ਫਲ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਹੈ, ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਦਾ ਦੈਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਪਾਣੀ ਬਚ ਗਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਤਿੰਨੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।" "ਫਿਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਘਾਸ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਬਿਸਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੋਵੇਂ ਲੇਟੇ। ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਹੈ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।'" "ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਸੀਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਤ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੋਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਚੰਗਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨਾਤੀ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਤੋਂ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸੋਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਓਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਸੀ – ਇਹਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖੋ।" ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮੇ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਣਾ ਕਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਉੱਤਮ ਪਲੰਘਾਂ ਉੱਤੇ, ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਉਹ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਤੇ ਸਫੈਦ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਕਮਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਸਦਾ ਠੰਢੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਮਹਲ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ।" "ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਗੀਤਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਢੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਾਇਕ, ਸੂਤ, ਤੇ ਮਾਗਧ ਉਸ ਦੀ ਸਿਤਕਾਰ ਕਰਦੇ।" "ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ – ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸਿਰਫ ਸੁਪਨਾ ਹੈ।" "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਭਾਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਲਾਡਲੀ ਧੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪੂਤਣੂ, ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ – ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਈ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਬਿਸਤਰ ਹੈ, ਇਹਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਕਠੋਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਘਾਸ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸੇ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਮਾਵਾਂ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਦਰਬਾਰ, ਰਾਮ-ਸੀਤਾ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਿਰਹ ਭਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ।