ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਚਮਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਪਰਪੂਰਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਚਲਚਲਾਟ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਅਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ‘ਚ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਕੱਟ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਟਾ ਬਣਵਾਈਆਂ, ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਉੱਚ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਜਾਂਦੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤੱਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਗੁਹਾ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਉਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਭਰਤ, ਨਰਮ ਪਰ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਸਿੰਘ-ਵਾਂਗ ਮੋਢੇ, ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁਹਣਾ। ਚੋਣੇ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਗहरे ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਉਹ ਹਠਾਤੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਢਹਿ ਪਿਆ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਝੂਲਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਚ ਰੋ ਪਿਆ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ, ਉਪਵਾਸ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ। ਉਹ ਭਰਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਗहरे ਦੁਖ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਆਈ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਕੌਸਲਿਆ ਰੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਰਾਜਘਰ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੁੱਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ; ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਪੁੱਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤ ਹੈ।" ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਾਤ ਕੱਟੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੱਥੇ ਸੁਤਾ, ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ, ਆਇਆ। "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਭੋਜਨ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਪਰ ਰਾਮ, ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿਚ ਪੱਕਾ, ਨੇ ਸਭ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਨੇ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। 'ਅਸੀਂ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ, ਦੋਸਤ, ਪਰ ਸਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ,' ਮਹਾਨ-ਅਤਮਾ ਨੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਮਝਾਇਆ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਿਆ ਪਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਿਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨੇ, ਬੋਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਘਾਸ ਲਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਵਿਛਾਉਣਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਉਸ ਵਿਛਾਵੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।" "ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਘਾਸ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਸਜਾ ਕੇ, ਕਮਰ ਤਣੀ, ਉਂਗਲ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਾਰ ਤੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ।" ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠੱਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਗੁਦੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛਾਵੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇੱਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ-ਅਤਮਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ; ਇਹ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਿਆ।" "ਉਜਲੇ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਭਾਗ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਣੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂ-ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਦਾ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਾਂ ਵਿਚ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਰਸ਼ਾਂ ਤੇ, ਵਧੀਆ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।" "ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਕ ਵਿਚ, ਸਫ਼ੈਦ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿਚ, ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢੀਆਂ, ਸੁਗੰਧਤ ਹਵੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੀਆਂ।" "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਰਣਕ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਡੰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਸੀ। ਕਵੀ, ਸੂਤ ਤੇ ਮਾਗਧ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, ਉਚਿਤ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।