ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕ, ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰਸਤੇ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ ਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ—ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ। ਪਾਰਕਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਮੇਲੇ ਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਘੁੰਮਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੋਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਬੰਨਵਾਈਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਚੰਗੇ ਧਨੁਸ਼, ਬਾਣ, ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ ਦੇ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਰਮ, ਪਰ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਮਲ-ਆਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣ—ਭਰਤ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਓਹ ਅਚਾਨਕ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੰਗਤ ਉਡ ਗਈ; ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਦਰਖ਼ਤ ਹਿੱਲ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਇਆ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਘੇਰ ਲਿਆ; ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਬੱਝ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੀ, ਤਪਸਵੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੁੰਮਿਆ, ਰੋਈ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਸ ਰਾਜ ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ; ਮਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੈ।" ਭਰਤ ਨੇ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੌਸਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਪਰ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਾਤ ਰਹੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿੱਥੇ ਸੌਇਆ, ਕੀ ਖਾਇਆ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਨੀਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ, ਆਵਭਾਗਤ ਕੀਤੀ। "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਣ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਫਲ ਆਦਿ ਲਿਆ, ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਨੇ ਸਭ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸਨੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਾਨ ਦੇਣ, ਪਰ ਦਾਨ ਲੈਣ ਨਹੀਂ। 'ਮਿੱਤਰ, ਅਸੀਂ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,' ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਨਰਮਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।" "ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਿਆ; ਤਿੰਨੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਘਾਹ ਲਿਆ ਤੇ ਰਾਗਵ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਬਿਸਤਰ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।" "ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਪੈਰ ਦਾ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਹ ਘਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪਿੱਠ ਰੋਕ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਦ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਕਵਚ, ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਵਧਾਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ।" ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਸਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇੱਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ; ਇਹ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਿਆ ਸੀ।" "ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੌਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂ-ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੋਣਿਆਂ 'ਤੇ ਸੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮਹਲਾਂ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਜਵੇਲ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਫ਼ਰਸ਼ਾਂ, ਵਧੀਆ ਵਿਛੋਣਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ, ਸਫ਼ੈਦ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਿਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸਮੂਹ ਉਸਦੀ ਵਿਰਾਗਤਾ ਤੇ ਨਿਆਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।