ਭਾਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥ-ਡੋਰ ਹਥੋਂ ਛੱਡ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਜਾਣਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ—ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਚੌਕਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਸਿਧੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—ਹਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਲਚਲ ਕਰਦਾ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇਗੀ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸਲਾਮਤੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਰਵেশ ਕਰਾਂਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਥੇ ਖੜਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਝੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਰਗੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਚੰਗੇ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤੱਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਭਾਰਤ, ਗੁਹਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਰਮ ਪਰ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਐਵੇਂ ਢਹਿ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਅੰਗੂਸੇ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਪੀਲਿਆ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਕੰਬ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਦਰੱਖਤ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਿਆ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਸੀਜੀ ਹੋਈਆਂ, ਉਥੇ ਆ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੀ ਬਛੜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਪੱਸਵੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਰੋ ਪਈ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤ੍ਰ, ਆਸ ਹੈ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਇਸ ਰਾਜਘਰਾਨੇ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਵੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਸਾਰਾ ਆਸਰਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਪੁੱਤ੍ਰ, ਆਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤੁੰਨਾਵਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗੁਹਾ ਵਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਸੌਏ, ਤੇ ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸ, ਗੁਹਾ!” ਗੁਹਾ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਸੀ, ਆਦਰ ਕੀਤਾ। “ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ, ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਬਲ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਸਾਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ, ਦੋਸਤ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ,’—ਇਹ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ; ਤਿੰਨੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਸੰਧਿਆ ਪੁਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪ ਘਾਹ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਘਵ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਛੋਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿਛੋਨੇ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੋਵੇਂ ਲੇਟ ਗਏ; ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਹੈ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਤੇ ਇਹ ਹੈ ਉਹੀ ਘਾਹ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ। ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ, ਤਰਕਸ਼ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਕਮਾਨ ਤਾਣੀ ਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਚੌਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਹੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਠੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਇਆ। ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇੱਥੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ ਸੀ; ਇਹੋ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੇਟਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਦੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮੜਿਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਛੋਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਲੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੇਟ ਗਿਆ? ਉਹ ਸਦਾ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉਚੀਆਂ ਮਨਜ਼ਿਲਾਂ ਤੇ, ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਲੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਮਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋਨੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਗਤ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।