ਭਾਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਾਜੁਕ ਪਰ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ। ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸੁਆਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅਚਾਨਕ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੁੰਡ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਹਿੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ 'ਚ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਚੇਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਉਥੇ ਆ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ, ਵਾਛਲ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਰਾਜਕੁਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਪੁੱਤਰ, ਲੱਖਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਵਹੁਟੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ? ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਨੇ, ਹੌਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਰਾਤ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲੱਖਣ ਕਿੱਥੇ ਸੁੱਤੇ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਣ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖਾਣਾ ਤੇ ਫਲ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ 'ਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਨੇ ਸਾਰਾ ਖਾਣਾ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਅਸੀਂ ਦਾਨ ਤਾਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ।' ਫਿਰ ਲੱਖਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਿਆ ਪਾਣੀ ਲੱਖਣ ਨੇ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਤਿੰਨੇ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਲੱਖਣ ਨੇ ਘਾਹ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਮ ਲਈ ਸੁੱਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ। ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਉਥੇ ਸੁੱਤੇ, ਲੱਖਣ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਉਹੀ ਘਾਹ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ। ਲੱਖਣ, ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ, ਲੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਅੱਜੂਕਾ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਜਾਣਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।" "ਓਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਚੌਕ, ਮਹਾਨ ਰਸਤੇ, ਮਹਲ ਤੇ ਹਵੇਲੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰਾਂਗੇ।" ਜਦ ਭਾਰਤ ਉੱਥੇ ਖੜਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਮੈਂ (ਗੁਹਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਲਈ ਇਥੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਟਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸੁੱਤਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਥੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਗੁਜਾਰੀ; ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੁਭ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣਾ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਧੀਆ ਚਮੜੇ ਤੇ ਨਰਮ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਤਾਪ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਭਰੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ, ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।