ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹੋ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾ ਹਰਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਈ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ—ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਥੱਕ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅੱਜ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਕਉਸਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਰਾਤ ਉਹ ਜੀਉਣਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਪਰ ਕਉਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਮੁਰਾਦਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਗੇ।” “ਜਿਹੜੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੌਕ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਰਸਤੇ ਚੌੜੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮਹਲ-ਹਵੈਲੀਆਂ ਹੀਰੇ-ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਹੈ, ਬਾਗ-ਬਗੀਚਿਆਂ ਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੇਖੇਗੀ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰਾਂਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਭਰਤ ਉਥੇ ਖੜਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਮੈਂ (ਗੁਹਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਇਥੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥਵਾਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ—ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤੱਸੀਵਾਂ ਸਰਗ। ਗੁਹਾ ਦੀਆਂ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਉਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਭਰਤ, ਜੋ ਨਾਜੁਕ ਪਰ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮੋਢੀਆਂ ਤੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਥਾ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਚਾਨਕ ਐਸਾ ਡਿੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਲੱਗਿਆ ਹਾਥੀ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ; ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਹਿੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਕੋਲ ਖੜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ-ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਭਰਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਪਰ ਕਉਸਲਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਪਸਵਿਨੀ ਕਉਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚਿਰਕਾਲੇ ਲਾ ਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਕਿ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਰਾਖਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਪੁੱਤਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਖ਼ਬਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ? ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਮਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ? ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।” ਇਸ ਉੱਤੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਆਦਰਨੀਅਤ ਮਹਿਮਾਨ, ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। “ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਣ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਛਤ੍ਰੀਏ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਸਾਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਮਿਤਰ, ਪਰ ਸਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,’ ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਦ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਤਿੰਨੇ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਘਾਸ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਘਵ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਲੇਟ ਗਿਆ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਇੰਗੁਦੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਹੀ ਘਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ। ਪਿੱਠ ਸਿੱਧੀ, ਉਂਗਲ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਾਰ ਉੱਤੇ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤਰਕਸ਼, ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚੌਕਸੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਸਾਜ਼-ਸਮਾਨ ਵਾਲੇ ਸਜਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ।