ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਚੌਕਸ ਹੋ ਕੇ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਭਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਗਏ। ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?” ਭਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਵੇਖੋ, ਗੁਹਾ, ਹੁਣ ਗਾਹ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਕਈ ਤਪ ਅਤੇ ਕਠਨਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਲੰਮਾ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ ਥਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਰੋਹ-ਕੋਹ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ; ਅੱਜ ਰਾਜ ਮਹਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਨ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਨ ਰਾਜਾ, ਨ ਮੇਰੀ ਮਾਂ — ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤ੍ਰੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਲੰਮਾ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਲਕੜਾ ਲੱਭ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਸੋਹਣੇ ਚੌਕ, ਵਧੀਆ ਰਸਤੇ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ, ਹਰ ਗਹਣੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੀ ਦਾਤ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਾਰਕਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਸਮਾਗਮਾਂ ਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ — ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਵੇਖੇਗਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕੇਸ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਟਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਆਗੂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਵਧੀਆ ਧਨੁ, ਬਾਣ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੇ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ। ਗੁਹਾ ਦੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਉਸ ਥਾਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਨਰਮ ਪਰ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਮੋਢੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਰੂਪਵਾਨ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਭਰਤ ਅਚਾਨਕ ਗੋਡੇ 'ਤੇ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਦਿਲ 'ਤੇ ਅੰਕੁਸ ਨਾਲ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਥਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਹਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗਾ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਬੇਕਸਮੀ 'ਚ ਘਿਰੀਆਂ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੇਹੜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਘੇਰ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਪਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਵਛੇ ਨੂੰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਤਪਸਵੀ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ ਰੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਖੀ, “ਪੁੱਤਰ, ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਹੀਂ; ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਸ ਰਾਜ ਘਰ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੈ।” ਭਰਤ ਨੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਪਰ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਾਤੀ ਰਿਹਾ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੁੱਤੇ, ਤੇ ਕੀ ਖਾਇਆ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।” ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ — ਕਿ ਰਾਮ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ, ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ। “ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਧਾਰਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆ। ਪਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਸਭ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਯੋਧਾ ਦਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ। ‘ਦੋਸਤ, ਸਾਨੂੰ ਦਾਤ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,’ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ, ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਚੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ; ਤਿੰਨੇ, ਵਚਨ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਸਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਜਲਦੀ ਘਾਹ ਲਿਆ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ; ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਤਪ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਤੇ ਭਰਤ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।