ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਚਾਰੇ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਵਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ—ਕਿ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਤਕ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਂਦ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਗੁਹਾ ਦੇਖੋ, ਅੱਜ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਬੜੀ ਤਪस्या ਤੇ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਥੱਕੀ ਹੋਈਆਂ, ਹੁਣ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਜ ਰਾਜ ਮਹਲ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਨ ਕਉਸਲਿਆ, ਨ ਰਾਜਾ, ਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ—ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਕੱਟੇਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਕੇ, ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਕਉਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ, ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਂ ਲਵੇਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਜਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲਕ਼ਸ਼ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਯੋਧਿਆ—ਸੁੰਦਰ ਚੌਕਾਂ, ਵਿਅਪਕ ਰਸਤੇ, ਵਿਲੱਖਣ ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ, ਹਰ ਗਹਿਣੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ; ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ; ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਸੰਪੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕਮਈ; ਬਾਗਾਂ, ਉਤਸਵਾਂ, ਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਸਵੇਰੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ (ਗੁਹਾ) ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜਟਾਵਾਂ ਬਾਂਧਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਭਾਗੀਰਥੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲੇ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਟੋਲੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਚੰਗਾ ਧਨੁ, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਦੇ, ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤੱਰ-ਅਠਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਗੁਹਾ ਦੇ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਉਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਰਮ ਪਰ ਬਹੁਤ ਵਜਨਦਾਰ, ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਮੋਢੇ ਤੇ ਬਾਹਾਂ, ਲੋਟਸ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣ ਸੀ। ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ, ਥੋੜਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਹਠਾਤੀ ਵਾਂਗ, ਦਿਲ 'ਤੇ ਅੰਕੁਸ ਲੱਗਣ ਤੇ, ਢਹਿ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਵੱਡੇ ਹਲਚਲ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਉਥੇ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਇਆ, ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਤੀ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਦੁਖੀ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਰੋਈਆਂ; ਪਰ ਕਉਸਲਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਇਆ। ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਉਂਦੀ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕਉਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਇਆ, ਰੋਈ, ਦਿਲ ਦੁਖੀ। ਕਉਸਲਿਆ ਨੇ ਆਸ ਪਾਈ—"ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਰਾਜ ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।" "ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਪੁੱਤਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ; ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੈ।" ਇੱਕ ਪਲ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ, ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਤੇ ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—"ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਰਾਤ ਕਿੱਥੇ ਵਿਹਾਰਿਆ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਸੇਜ ਤੇ ਨੀਂਦ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਦੱਸਿਆ—ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ, ਆਇਆ। "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਭੋਜਨ, ਸੂਖਮ ਤੇ ਰੁੱਖਾ, ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆ ਸੀ।" "ਰਾਮ, ਸਚ ਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਨੇ ਸਭ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਅਸੀਂ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ, ਮਿੱਤਰ, ਪਰ ਸਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ," ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। "ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ।" "ਬਚਾ ਪਾਣੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨੇ ਨੇ, ਬੋਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।" "ਫਿਰ, ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ ਨੇ ਖੁਦ ਘਾਸ ਲਿਆ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸੇਜ ਬਣਾਈ।