ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਸ ਜਤਾਈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯਸ਼, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਾਧੂ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧਿ ਮਿਲੇਗੀ। ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਗੁਹਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਚਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਲਕੜੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਿਲੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਜਦ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਂਦ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਉਹ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਜੋ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਤੇ ਦਾਨਵ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਕਈ ਤਪ ਤੇ ਕਸਟ ਸਹੇ। ਜਦ ਇਹ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਜਿਉਂਦਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਥਕ ਗਈਆਂ, ਹੁਣ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਵਿਲਾਪ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਜ ਮਹਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਨ ਕੌਸਲਿਆ, ਨ ਰਾਜਾ, ਨ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਚਲ ਵੱਸੇਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਧਾਨੀ, ਆਪਣੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚੌਕਾਂ, ਵਧੀਆ ਰਾਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾਂ, ਹਰ ਜਵੇਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਵਾਜਾ-ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਹਰ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧਿ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ, ਪਾਰਕਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆ-ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਮੈਂ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜਟਾ ਬੰਨਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾਓਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਾਂਗ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਜਦ ਗੁਹਾ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਭਰਤ ਉਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਾਜੁਕ, ਪਰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸਿੰਘ-ਵਾਂਗ ਮੋਢੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਡੂੰਘੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਲ 'ਤੇ ਅੰਕੁਸ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ; ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਇਆ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ-ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਪਤਿ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਥੇ ਆ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰੋਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਡੂੰਘੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਪਿੱਛੇ ਆ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਸਕਤ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਵਛੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੀ, ਤਪਸਵੀ ਕੌਸਲਿਆ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲੈ ਕੇ ਰੋਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। "ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਇਸ ਰਾਜ-ਘਰ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।" "ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰਾਖਾ ਹੈ।" "ਪੁੱਤਰ, ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ; ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੈ।" ਇੱਕ ਪਲ ਬਾਅਦ, ਸੰਭਲ ਕੇ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰੋਦਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਾਤ ਲੰਘੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੋਏ, ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਦਿੱਤਾ। "ਮੈਂ ਰਾਮ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਆਮ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ।" "ਰਾਮ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਇਹ ਸਭ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਨੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਪੀਤਾ, ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ।" "ਬਚੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨੇ ਨੇ, ਵਚਨ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ, ਗੁਹਾ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ—all ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ, ਵਿਰਹ ਤੇ ਆਸ ਵਿਚ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਇਆ।