ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਾਂ ਅਣਗਣ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚੋਖਾ ਰਹਿੰਦਾ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੌਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਕਰ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਤਨ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਲੋਕ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਸਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਡਿਆਈ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ," ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਸੌਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਚਾਹੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਦਾ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਰਾਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" "ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਵੇਖੋ ਗੁਹਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਘਾਹ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਲੰਬਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਥੱਕ ਕੇ, ਹੁਣ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਅਜ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਮਹਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਨਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਜੀ ਲਵੇ, ਪਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲੀਆਂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।" "ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀਆਂ ਚੌਕਾਂ, ਵਿਅਸਤ ਸੜਕਾਂ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਹਰ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਲਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ, ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜਸ਼ਹਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹੇਗਾ।" "ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਭਰਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਅਥਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਗੁੰਝੀਆਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।" ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿਰਦਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਚਲ ਪਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਗੁਹਾ ਦੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਰਮ, ਪਰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ, ਮਜਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਭਰਤ ਅਚਾਨਕ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਦਿਲ 'ਤੇ ਅੰਕੁਸ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਰੰਗ ਉਡ ਗਿਆ; ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗਾ, ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਘੇਰ ਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ; ਪਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਆਈ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਖੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਾਹ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਇਸ ਰਾਜ ਘਰ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।" "ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਪੁੱਤਰ, ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਗਿਆ; ਇਕੱਲੀ ਮਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੈ।" ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪਰ ਰੋਦਾ ਰਹਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਿੱਥੇ ਰਾਤ ਕਟੀ? ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਵਿਛੌਨੇ 'ਤੇ ਸੌਏ, ਕੀ ਖਾਧਾ? ਦੱਸੋ, ਗੁਹਾ।" ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ, ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।