ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਿਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ ਸੀ। ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਦੁਖੀ, ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ, ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕਲਪਦਾ, ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੇ ਬਲਦ ਵਾਂਗ, ਆਤਮਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਆਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੁਣਵਾਨ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।" "ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਖਟ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇਸ 'ਤੇ ਸੋ ਜਾ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਿਰਦੇ!" "ਇਹ ਲੋਕ ਤਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ।" "ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਯਸ਼, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਧੀਕ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਹਥ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੌਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹਾਂ; ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਪਾ ਲਿਆ।" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੌ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ?" "ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦੇ—ਗੁਹਾ, ਵੇਖ, ਉਹ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਘਾਸ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਜਦ ਉਹ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗਾ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਅਜ exhausted ਹੋਈਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ; ਪੱਕਾ ਅੱਜ ਰਾਜ ਮਹਲ ਚੁੱਪ ਹੈ।" "ਨਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਤ ਜੀ ਲੰਘਾ ਪਾਵੇਗਾ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" "ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਕਦੀਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਾਂਗੇ।" "ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਚੌਕਾਂ, ਵਧੀਆ ਰਸਤੇ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ ਤੇ ਮੰਦਰ, ਹਰ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ," "ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਹਰ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕਾਂ ਵਾਲੀ," "ਬਾਗਾਂ, ਉਪਵਨ, ਮੇਲੇ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜ-ਸ਼ਹਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਵੇਖੇਗਾ।" "ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੋਵਾਂਗੇ।" "ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਖੜਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ।" "ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਬੰਨਵਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।" "ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾਓਂ ਅਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼, ਬਾਣ, ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ।" ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਹੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਉਸੇ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਣੀਆਂ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ, ਨਰਮ ਪਰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ, ਲੋਟਸ-ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਅੱਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁਹਣਾ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਅਚਾਨਕ, ਦਿਲ 'ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਵੇਖ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਉਤਰ ਗਿਆ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਲਰਜ਼ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ। ਫਿਰ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ, ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਕੌਸਲਿਆ, ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੀ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਲਿਆ, ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਈ, ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ, ਇਸ ਰਾਜ-ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।" "ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਚਲੇ ਗਏ; ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈਂ।" "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਕੱਲੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਲਈ, ਉਹ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।