ਕਈਕਈ ਦੇ ਪੁੱਤ ਭਰਤ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਅਣਮਿਟ ਉਲਝਣ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸੜਦੇ ਦਰਦ ਦੇ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ, ਵੱਡੀ ਬੇਕਸੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਸਾਂਡ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ ਪਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਆਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚਰਿਤਰਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਲੀਆਂ ਅਣਮੁੱਲ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣਾ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਫੜੇ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਖਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇਸ ‘ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ’ ਤੇ ਸੁੱਤ ਜਾ। ਇਹ ਲੋਕ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਮਵਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕੀਰਤੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” “ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਕੇ, ਸੁੱਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਚਾਰ ਫੌਜਾਂ ਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਵੀ ਅਸੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਵਾ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੁੱਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਆਰਾਮ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਉਹ, ਜੋ ਇਨਸਾਨ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ, ਗੁਹਾ! ਵੇਖ, ਹੁਣ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਸੁੱਤ ਹੈ।” “ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਤੇ ਸਖਤ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਵਿੱਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਹੁਣ ਉੱਚੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਜ ਰਾਜ ਮਹਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋਵੇਗਾ। ਨ ਕੌਸਲਿਆ, ਨ ਰਾਜਾ, ਨ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਾਤ ਜੀਵਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਜੀਵੇ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਬੀਰ ਪੁੱਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥ ਨੂੰ ਖੋ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਚਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਲੱਭ ਚੁੱਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਾਂਗੇ।” “ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕਾਂ, ਵਧੀਆ ਰਸਤੇ, ਮਹਲ ਤੇ ਪਾਲਿਸ, ਹਰ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜ-ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਚਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।” ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਉਗਿਆ, ਮੈਂ ਭਰਤ ਤੇ ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਲਈ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਟਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀ-ਸਮ ਵੱਡੇ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ-ਸਮ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ, ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਹਾ ਦੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਓਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਨਰਮ ਪਰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸਿੰਘ-ਸਮ ਭੁਜਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ, ਕਮਲ-ਸਮ ਅੱਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁਹਣਾ। ਕੁਝ ਪਲ ਸੁਆਸ ਲੈ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹਾਥੀ-ਸਮ ਦਿਲ ‘ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਨਾਲ ਲਰਜ਼ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ। ਫਿਰ, ਸਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਇਆ, ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਓਥੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਘੇਰ ਲਿਆ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ; ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਿੱਛੇ ਆਈ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਇਆ। ਇਕ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਉਂਦੀ, ਤਪਸਵੀ ਕੌਸਲਿਆ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੁੰਬਦੀ, ਰੋ ਰਹੀ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤ, ਆਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ, ਰਾਜ-ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੁੱਤ, ਮੈਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।