ਭਾਰਤ, ਕਈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਹਾਂ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਤਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚੋਟੀਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਅਣਮਿਟ ਭਟਕਾਵ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਜਲਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਬਾਂਸ, ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ, ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ, ਦਿਲ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿਚ ਤੜਫਦਾ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਏ ਬਲਦ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਵੀ ਚੈਨ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਆਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਅਣਮਿਟ ਹਨ। ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਜਾਗਦਾ ਸੀ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣਾ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਫੜ ਕੇ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ। "ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਖਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਗੌਰਵ!" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਠਿਨਾਈ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਮਵਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਾਂਗੇ।" "ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੌਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਚਾਰ ਵਾਹਿਨੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਜਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨਵਾਇਆ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨੀਂਦ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦਾਨਵ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰ ਸਕਦੇ—ਗੁਹਾ, ਵੇਖ, ਉਹ ਹੁਣ ਘਾਸ 'ਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਉਸ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਲੰਬਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਰਾਣੀਆਂ, ਥਕ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਹੁਣ ਉੱਚੀ ਰੋਹ-ਰੋਹ ਬੰਦ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਹੈ।" "ਨਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਵੇਗਾ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ, ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥ-ਡੋਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਠਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਚਲ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਲਕਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਾਂਗੇ।" "ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕਾਂ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਹਰ ਗਹਿਣੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਹਰ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜ-ਸ਼ਹਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਵੇਖੇਗਾ।" "ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।" ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਂ 'ਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਮੈਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਟਾਂ ਬੰਨਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਾਂਗ, ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਕੇ, ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਚਲ ਪਏ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਤੁਰੰਤ, ਉਥੇ ਹੀ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਰਮ, ਪਰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਪਤਨ-ਜੋਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਅਚਾਨਕ, ਦਿਲ 'ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ-ਕੰਪ ਨਾਲ ਝੂਝਦਾ ਦਰੱਖਤ। ਫਿਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਇਆ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਉਥੇ ਆ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ, ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਰੋ ਰਿਹਾ, ਘੇਰ ਲਿਆ; ਪਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਈ ਤੇ ਗਲ ਲਾ ਲਿਆ। ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਰੋਈ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ, ਇਸ ਰਾਜ-ਘਰ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।