ਜਦੋਂ ਗੁਹਾ ਭਰਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਚਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਠਹਿਰਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਪੈ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਵੱਸ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਸਾੜਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਕਾਰਨ ਪਸੀਨਾ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਰਫ਼ ਗੁਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਪਹਾੜ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਆਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਣੀਆਂ, ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚੋਟੀ-ਚੋਟੀ ਪਹਾੜ। ਕੈਕਈ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਇਸ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਭੁਲਾਵੇ ਦੀ ਅਟੂਟ ਲਹਿਰ, ਦਰਦ ਦੇ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਸਮਝ ਗੁੰਮ, ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੜਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂਡ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਛਿਆਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਨਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਜੋ ਜਾਗਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਤਪਰ। ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੌਣ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਿਹੜਾ ਕਰ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਮਵਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖ਼ਿਆਤੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੁੱਚੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਲੋੜ ਪਈ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਕਥਨ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਨੀਂਦ, ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ, ਦੇਖੋ ਗੁਹਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵੰਡਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਜੀਊਂਦੇ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।' 'ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣੀਆਂ ਹੌਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਅੱਜ ਰਾਜਮਹਿਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਤ ਬਚਣਗੇ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥ-ਡੋਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੈਠਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਜਾਣਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਲੈਣਗੇ।' 'ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕਾਂ, ਵਿਅਵਸਥਿਤ ਰਸਤੇ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਰਮਣੀਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬਾਗ-ਬਾਗੀਚਿਆਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਮਾਣੇਗਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।' ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਹਾਨਾਤਮਾ ਭਰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਰਿਹਾ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਥੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਕਿਨਾਰੇ ਜਟਾਵਾਂ ਬੰਨਣ ਦੀ ਵਿਉਂਥਾ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਵਾਂਗ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਚੰਗੇ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤੱਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨਾਜੁਕ ਪਰ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਭੁਜਾਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੰਧੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਭਰਤ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਸ਼ ਨਾਲ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ; ਉਹ ਵੀ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਹਿੱਲੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਉਥੇ ਹੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ।