ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ! ਦੁਨੀਆ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਅਜੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਭਰਤ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੁਚਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਹਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਸੀ, ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅੱਗ ਉਠੀ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕਿਆ ਰੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੈ। ਗਮ ਦੀ ਅੱਗ ਕਾਰਨ ਭਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਛੋਂ ਪਸੀਨਾ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ, ਆਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੈਕਈ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਮੋਹ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਵਗ, ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇ ਬਾਂਸ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਚੇੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਛੋੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਿਆਨ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜਿਆ ਸਾਂਡ। ਫਿਰ, ਸਮਝਦਾਰ ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਅਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਲੱਖਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ। "ਮੈਂ ਲੱਖਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਤਪਰ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਖਟਿਆ ਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਲੈਟ ਜਾ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ।' ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿਣ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਸੀਂ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ।" "ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯਸ਼, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਚਾਹੇ ਚਾਰ ਵਾਹਿਨੀਆਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।" ਲੱਖਣ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਲੱਖਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" "ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਦੇਖੋ ਗੁਹਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਥੱਕ ਕੇ ਰੋਣ ਤੋਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਨਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟ ਲੈਣਗੇ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਕੇ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਜਾਣਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕਰਣਗੇ।" "ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕ, ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਮਹਾਨ ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਮਹਲ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਬਾਗ-ਬਗੀਚਿਆਂ, ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।" ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਇੱਥੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਟ ਕਰਵਾਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ, ਮਟਵੇਂ ਕੇਸ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਵਰਗੇ, ਚੰਗੇ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਅਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤੱਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ ਦੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਓਥੇ ਹੀ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।