ਭਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੋਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ, ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।” ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੋਲਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਧਨਿਆ ਹੋ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਹੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਭਰਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਉੱਥੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਾਹ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾ ਦਰੱਖਤ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਸੀਨਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਬਰਫ਼ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਉਲਝ ਗਈ ਸੀ; ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਤਪਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਾ ਹੋਇਆ ਬਲਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਗੁਹਾ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਵੱਡੀ ਮੱਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਆਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚਰਿਤਰ-ਗਾਥਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇਸ 'ਤੇ ਸੋ ਜਾ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਗੌਰਵ।’ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੇਰੇ ਲਈ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕੀਰਤੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾ ਲਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਤੇ ਦਾਨਵ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਦੇਖੋ, ਗੁਹਾ, ਅੱਜ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਘਾਸ 'ਤੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਤੇ ਕਠਨਾਈਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।” “ਉਹ ਜਦ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਲੰਮਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਜਿਊਂਦੇਗਾ; ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੋਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅੱਜ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁੱਪੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਉਂਦੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਮਰ ਜਾਣਗੇ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤੇ ਪਿਤਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।” “ਰਾਜਧਾਨੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕਾਂ, ਚੰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਿਲ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਹਰ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤਰੱਕੀਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਲਬਾਲਬ, ਬਾਗ-ਬਗੀਚਿਆਂ, ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ, ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਭਰਤ, ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਰਹ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਕਟਾ ਗਿਆ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਉਠਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਜਟਾ ਬਾਂਕ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਬੰਨਵਾਈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾ ਤੇ ਛਾਲਾ-ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਾਂਗ, ਚੰਗਾ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਤਪस्या ਵਾਲੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ।